با سلام

فقط اعلام کنم که برای uplowd كردن نوشته ها ساعتها و ساعت ها وقت صرف كردم ولی ... با كمال تاسف ... نه . از شما هم كاری ساخته نيست. فقط دعا كنيد كه تكنولوژی ما را اين طور به سخره نگيرد.

عمراني

سركار خانم سلمان پور

با تشكر از شما و سؤال‏هاي خوبتان، تا آن جا كه به عقل من مي‏رسد، پاسخ سؤال‏هاي شما را اين‏جا مي‏دهم و اما…

اين حرف‏ها حرف امروز من است. من امروز اين قدر مي‏دانم. فردا را كه ديده است؟ شايد فردا تمام حرف‏هاي امروزم را پس گرفتم. مگر نگفته‏اند حرف مرد يكي است؟

سؤال اول - «مي‌بينمشان» چند واژه است؟ اگر يك واژه است مگر مي‌تواند دو گروه اسمي و فعلي باشد؟

پاسخ سؤال اول:

 با اجازه‏ي بزرگ‏ترها، نمي‏خواهم ناگهان بپرم وسط مطلب.

بنا براين ابتدا به پاسخي كه به آقاي آقايي داده‏ايم، مراجعه بفرماييد. بعد هم بقيه‏ي اين مطلب را بخوانيد.

دو واژه است؛ زيرا:

1- هميشه در زنجيره‌ي جانشيني، يك واژه جاي‏گزين ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي مي‌شود؛ نمونه: مي‌بينم آن‌ها را، مي‌بينيم تو را و ...

2- هنوز هم امكان جابه‏جايي اين ضمير در جمله وجود دارد كه همين نشانه‌ي استقلال آن‌هاست؛ نمونه: پيدايش كردم- كه مي‏شود: پيدا كردمش و ...

يادمان باشد كه يكي از شرايط يا ويژگي‏هاي كلمه را امكان جابه‏جايي آزاد آن در جمله گرفته‏اند.

سؤال دوم - «بزرگم» ، «معلمي» چند واژه است؟ اگر يك واژه به حساب آوريم مگر «م» يا «ي» به جاي فعل هستم و هستي نمي‌باشد؟ در اين صورت بايد «م» و «ي» به تنهايي يك واژه حساب شود.

پاسخ سؤال دوم:

 به همان دليل بالا دو واژه است.

            ـ  نمونه‌ي دليل 1 : معلمي : كه مي‏شود: معلم هستي، معلم بودي، معلم شدي و ...

                ـ  نمونه‌ي دليل 2 : معلم كلاس سومي‌هايي، معلم شنايي و ... پس «ي» جزئي از واژه‌ي «معلمي» نيست و گرنه امكان جداشدنش از اين واژه وجود نداشت؛ زيرا يكي ديگر از ويژگي‌هاي واژه آن است كه نمي‌توان اجزاي ديگر كلام را ميان عناصر سازنده‌ي واژه وارد كرد.

مي‏توانيم تلقي سنتي‏مان را، مخصوصا در زبان فارسي، از واژه عوض كنيم. واژه آن است كه نتوان در آن شكاف ايجاد كرد و عنصر زباني ديگري را در محل آن برش وارد كرد. شكل نوشتاري واژه گولمان نزند. اين ويژگي را شايد همه‏ي زبان‏هايي كه حروفشان هنگام نوشتن به هم مي‏چسبد، دارند. اگر اين ويژگي را ملاك قرار دهيم، پس هر چند نشانه‏اي كه در نوشتن به هم بچسبند، بايد يك واژه به حساب آيند و حال آن كه مي‏دانيد و مي‏دانيم كه چنين نيست؛ مثلا خطش چند واژه است؟ خطنحسش چه طور؟ خطنحسكجش چه طور؟ و اين زنجيره را همين طور اگر مي‏توانيد، ادامه بدهيد. به قول مشهدي‏ها : نمتنيبخنيشنخنشيره، مسئول خواندنش ما نيستيم. باشد؟

امّا معلمي به معناي معلم‏بودن چه‏طور؟ اين را ديگر، شما پاسخ بدهيد. باشد؟

سؤال سوم -  «كتابم»، «دفترش» چند واژه است؟ به طور كل ضمائر متصل اضافي آيا تكواژ آزاد هستند يا تكواژ وابسته؟

پاسخ سؤال سوم:

 همان‌گونه كه توضيح داده شد، ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي يك تكواژ و يك واژه به شمار مي‌آيند. به طور كلي در زبان فارسي تكواژ نقش‌نماي اضافه و صفت، يعني كسره ( =  -ِ ) و ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي دو استثنا به شمار مي‌آيند. از آن‌جا كه اين تكواژها را يك واژه به حساب مي‌آوريم، از اين رو بايد آن‌ها تكواژ آزاد به شمار آورد، امّا از آن‌جا كه استقلال آوايي ندارند؛ زيرا ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي ( در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام )  با مصوت آغاز مي‌شوند و «-ِ » نيز فقط يك مصوت است، ( باز هم در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام – دليل اين همه تاكيد را بعدا خواهم گفت. ) - به همين دليل اين مصوت معمولا با آخرين صامت واژه ي قبلي تشكيل يك هجا مي‌دهد – آزاد دانستن آن‌ها نيز با واقعيت سازگاري ندارد ( واقعيت در اين جا يعني واقعيت كاربردي ). از اين رو به واقع بايد اين دو مورد را جزء استثنائات اين دسته‌بندي – به شمار آورد؛ يعني ما در زبان فارسي مجموعه‌ي تكواژها را با معيارهاي مشخص به دو دسته‌ي آزاد و وابسته دسته‌بندي مي‌كنيم، امّا اين دو مورد استثنائا در اين دسته‌بندي جا نمي‌گيرند و تنها كاري كه براي معرفي آن‏ها مي‏ماند اين است كه بايد تنها ويژگي‌هاي اين دو را توصيف كرد. با اين حال اگر بخواهيم به هر قيمتي شده اين استثنائات را نيز در اين دو دسته جاي دهيم، بهتر است طبق اين قاعده كه هر واژه‌ي ساده‌ي يك تكواژ آزاد به شمار مي‌آيد، اين دو را نيز تكواژ آزاد به شمار آوريم؛ يعني ملاحظه فرموديد كه چگونه! نه؟ پس يك بار ديگر خلاصه‏ي مطلب را عرض مي‏كنم:

واقعيت اين است كه از راه‏هاي معمول تعريف واژه، واژه دانستن اين‏ها ميسر نشد. خودتان شاهد بوديد كه ما چه قدر زحمت كشيديم كه بشود؛ ولي خب، نشد. راه ديگري پيدا كنيم: مي‏گوييم – يعني قبلا گفته‏ايم - واژه‏ها تكواژ آزادند يا دست كم يك پايه‏شان تكواژي آزاد است – اگر غير ساده باشند. ساده‏ها كه خودشان يك تكواژند و پايه‏شان خودشان-  با اين حساب وقتي بالاتر گفتيم ديدمش دو واژه است، عالم و آدم قبول دارند كه يكي از اين دو ( ديدم ) است. بعدي چه؟ پاسخ معلوم است. كارِ خوب هم سه واژه است: كار و خوب را به عنوان واژه از زمان حضرت آدم ( ع )  قبول داشته‏ايم. پيدا كنيد واژه‏ي سوم را. به همين سادگي!

سؤال چهارم - «متمم قيدي» گروه اسمي يا قيدي يا حرف اضافه‌اي؟ به نظر مي‌رسد جزء گروه قيدي است، زيرا در جايگاه قيد قرار مي‌گيرد.

پاسخ سؤال چهارم :

متمم قيدي به تنهايي گروه اسمي است، امّا به همراه حرف اضافه‌اش گروه قيدي به شمار مي‌آيد، نمونه:

اين زمين را براي روز مبادا نگه داشتم.( براي روز مبادا = گروه قيدي است كه ساخته شده از حرف اضافه‏ي براي + گروه اسميِ روز مبادا (در نقش متمم قيدي)

 به كجا مي‌روي (به كجا  گروه قيدي است، كجا به تنهايي گروه اسمي است. فعلا اين مطلب را تا همين جا داشته باشيد تا بعدا در باره‏اش بيشتر گپ بزنيم)، ( هرگاه حرف اضافه از ابتداي متمم قيدي حذف شود، متمم قيدي به گروه قيدي تبديل مي‌شود، نمونه: كجا مي‌روي؟ (كجا = گروه قيدي) به يك شرط:

يك توضيح كوچك:

اين گونه گروه‏هاي اسمي – كه در دسته‏بندي آن‏ها را فقط گروه اسمي مي‏ناميم- در حقيقت مشتركند ميان گروه قيدي و گروه اسمي؛ يعني مي‏توان در پاسخ جمله‏ي بالا گفت: روز مبادا را كه ديده‏است؟ ( چون مفعول است، گروه اسمي است.) يا روز مبادا همين لنگه كفش كهنه هم به كار مي‏آيد. ( در اين جا روز مبادا چرا توانسته قيد واقع شود؟ چون گروه قيدي مشترك با گروه اسمي است و اين ويژگي را دارد.

كجا هم همين ويژگي را دارد؛ يعني در جمله‏ي ( كجا مي‏روي؟ ) گروه قيدي است و در جمله‏ي ( كجا را بيشتر مي‏پسندي)، مفعول و در نتيجه گروه اسمي است؛ امّا واژه‏اي متل اتوبوس ، فرضا، چنين نيست.

سؤال پنجم-  «نوعي» در جمله «ورزش نوعي رياضت است.» چيست؟ آيا مي‌توان مميّز به حساب آورد؟

پاسخ سؤال پنجم:

 چرا مميز؟ مطمئنا نمي‌تواند مميّز باشد، زيرا مميّز يك «واحد» است كه بعد از صفت شمارشي و قبل از اسم شمارش شده مي‌آيد؛ دو سير نبات.

 و شكي نيست كه در جمله‌اي مانند «ورزش نوعي رياضت است»، كه قابل تبديل است به «ورزش يك نوع رياضت است» ، منظور ما اين نيست كه «ورزش يك نوع رياضت است» است و مثلا دو نوع يا سه نوع رياضت نيست، در حالي كه وقتي مي‌گوييم «يك متر پارچه مي‌خواهم»، دقيقا منظور ما اين است كه، يك متر پارچه  « و نه دو متر يا سه متر .... »

اصلا خيالتان را از آن بابت راحت كنم كه امروزه ( ي) در پايان اسم‏ها ديگر در تقابل با دو و سه وn    نيست؛ يعني اصلا معناي يك نمي‏دهد، - بگذريم از اين كه زماني چنان معنايي داشته است- ؛ يعني ديگر كسي به قصابي مراجعه نمي‏كند كه كيلويي گوشت = يك كيلو گوشت بخرد ( حالا شما چرا قيمتش را به رخمان مي‏كشيد ؟ ) و فروشنده هم از كيلويي معناي يك كيلو را درك نمي‏كند. ( تازه اگر او چنين گفته باشد.)

از طرفي توجه به مكان «تكيه» نيز در اين‌جا راه گشاست: هنگامي كه صفت شمارشي همراه با مميز مي‌آيد، بر روي صفت شمارشي تكيه مي‌شود؛ نمونه: «سيزده متر پارچه مي‌خواهم» امّا در جمله‌ي «ورزش يك نوع رياضت است»، روي «يك» تكيه واقع نمي‌شود.

( داخل پرانتز – فقط خانم سلمان‏پور بخواند؛ از آن‏جا كه مي‏دانم فردا ايشان نوعي را با تكيه مي‏خوانند و مي‏گويند اين هم استثنا، همين الآن پاسخ ايشان را بدهم كه اگر كسي گفت ورزش نوعي رياضت است = با تكيه بر هجاي نخست نوعي، مثل اين است كه كسي بگويد كره‏ي زمين از ارتفاع زياد سبز است و ديگري بگويد: سبز نيست، با تكيه بر سبز؛ يعني فقط سبز نيست، رنگ‏هاي ديگر هم دارد؛ هم چنان كه از تكيه بر هجاي نخست نوعي، چنين مستفاد مي‏شود كه رياضت فقط ورزش نيست، چيزهاي ديگر هم هست.)

خب، بالاخره تكليف نوع چه شد؟ از اول هم روشن بود؛ يعني «نوعي/يك نوع = گونه‌اي/(يك گونه)»- نه فقط نوع- همانند «هر نوع»، «همه نوع»، «هيچ نوع»، «هر گونه»، «اين گونه»، «آن گونه» و ... صفت پيشين (صفت مبهم) به شمار مي‌آيد.

 البته «نوع» و «گونه» مي‌توانند به عنوان «مميّز» نيز به كار روند، امّا اين در حالتي است كه مثل بقيه‏ي كاربردهاي مميز، به همراه ديگر صفت‌هاي شمارشي (دو، سه، چهار ...) يا «چند» يا «يك»- در حالتي كه همراه با تكيه ادا مي‌شود (و واقعا هدف از آمدن آن ذكر تعداد باشد)- بيايند؛ نمونه : در اين جنگل صد و بيست نوع خزنده يافت شده است. در اين درياچه تنها يك نوع صدف وجود دارد. در اين بند چند نوع جمله به‏كار رفته است.

سؤال ششم-  در جمله شما براي معلم خود پيام را بنويسيد؟ جمله 3 جزئي است يا 4 جزئي؟ «معلم» متمم براي «پيام» است يا براي فعل «نوشتن» ؟ به نظر مي‌رسد جمله سه جزئي است و «معلم» متمم براي «پيام» است. چون «پيام» دو جانبه است نه محل نوشتن.

پاسخ سؤال ششم:

 كاملا درست است. «نوشتن» جزء فعل‌هايي نيست كه غالبا يا در همه‏ي كاركردهايش با‌حرف اضافه‌ي «براي» همراه باشد؛ پس «براي» حرف اضافه‏ي اختصاصي «نوشتن» نيست. امّا «پيام» جزء اسم‌هايي است كه مي‌تواند به كمك حرف اضافه‌ي «براي» متمم بگيرد؛ نمونه: پيامي براي جوانان، پيام رئيس جمهور به مردم.

البته يك تلقي كاملا عربي از اين فعل وجود دارد هنگامي كه آن را معادل مكاتبه مي‏دانند و چون مكاتبه دوسويه است و در فارسي هم با حرف اضافه‏ي ( با ) آمده، اين تصور ايجاد شده كه بايد نوشتن را به پيروي از آن، با حرف اضافه‏ي اجباري آورد. حالا ( با ) نشد، ( به ).

سؤال هفتم-  «اصوات» جزء گروه اسمي است يا قيدي؟ مثلا «حيف از عمر تلف شده» گروه اسمي است يا قيدي؟

پاسخ سؤال هفتم:

 اگر منظورتان از «صوت»، جمله است، خب صوت نوعي استثنايي از جمله است و اصلا در اين حالتي كه شما به كار برده‏ايد،گروه نيست. يعني واحدي بالاتر از گروه است. اگر گفتيد واحد بالاتر از گروه چيست. چرا حيف را صوت ناميديد؟ مي‏دانم كه بسياري از دستورها همين را نوشته‏اند ولي واقعيت آن است كه صوت تعريف ديگري دارد كه به كمك آن تعريف، ماهيت آن را درك مي‏كنيم و ديگر واژه‏اي مثل حيف را جزو صوت‏ها به حساب نمي‏آوريم. مگر تعريف صوت را اين طور نياورده‏ايم؟

صوت واژه‏اي است كه مانند ديگر واژه‏هاي زبان كاربرد ندارد؛ يعني نمي‏تواند مفعول و نهاد و متمم و ... قرار گيرد و تنها از موقعيت و نحوه‏ي بيان و قرينه مي‏شود به مفهوم آن پي برد. صوت‏ها در موقعيت‏هاي مختلف عاطفي به كار مي‏روند: به، اه، واي ... در برخي موارد يك گروه اسمي به عنوان متمم صوت عمل مي‌كند مانند گروه اسمي: دست تو در جمله‏ي آه از دست تو. مي‏دانيد كه آه يك جمله است، چه ازدست تو هم‏راهش بيايد چه نيايد. حيف هم- با آن كه صوت نيست- يك جمله است؛ جمله‏ي يك جزيي استثنايي از نوع بي فعل و اين جا هم  «عمر تلف شده» يك گروه اسمي است كه به عنوان متمم اسم ( حيف ) آمده و البته مي‏دانيد كه اين‏جا حيف به تنهايي يا با اين متممش-  چون كار يك جمله را انجام مي‏دهد- يك جمله است از همان نوع كه گفتم. در مثال شما حيف از عمر تلف شده ( حيف در اصل اسم است و عمر تلف شده  متمم آن. سري هم به مبحث  جمله‌هاي استثنايي بزنيد.) ß حيف از عمر تلف شده ( حيف ß شبه جمله ، تلف شده ß متمم شبه جمله ، جمله ß جمله‌ي استثنايي)

سؤال هشتم-  «ان» در گيلان ، پائيزان، شادان، كوهان ... چه نوع تكواژي است؟ آيا وند اشتقاقي است يا صرفي؟ به عبارت ديگر اين كلمات مشتق هستند يا ساده؟ به نظر مي‌رسد پس‏وندهاي زماني و مكاني وند اشتقاقي نباشند و واژه ساده مي‌باشد.

پاسخ سؤال هشتم:

 اصل مهم در تشخيص اين نوع تكواژها و واژه‏ها حفظ استقلال دستوري تكواژها در ذهن اهل زبان است. امروز هيچ ايراني‌اي «گيلان» را متشكل از «گيل» و «ان» و «كوهان» را تشكيل شده از «كوه» و «ان» نمي‌پندارد؛ پس بهتر است اين واژه‌ها را ساده فرض كنيم. امّا هنوز هر ايراني «پائيزان» و «بهاران» را متشكل از «پائيز» و «بهار» و «ان» مي‌داند و «شادان» را واژه‌اي در نظر مي‌گيرد كه از افزودن پس‏وند «ان» - كه در اين‌جا نقش تأكيد بر معنا را دارد- به واژه‌ي «شاد» حاصل شده است؛ پس در اين دو مورد «ان» را بايد پس‏وند در نظر گرفت و واژه‌ها را مشتق.

چرا اصرار داريم كه تمام مباحث زبان را تحت عنوان چند فرمول خشك دايمي تغييرناپذير دسته‏بندي كنيم؟ هر واژه‏اي ممكن است در عين اشتراك مقوله‏اي يا كاربردي با واژه‏هاي ديگر، راه خود را از آن‏ها جدا كند و به سرنوشت ديگري دچار شود. در اين صورت توصيفي يا تعريفي ديگر مي‏طلبد.

سؤال نهم-  «زيادخواه» مشتق مركب است يا مركب؟ به عبارت ديگر «زياده» مشتق است يا ساده، «زياده» گونه آزاد «زياد»ست يا مصدر (زيادت) مي‌باشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و «زياده خواه» مركب است. اگر مصدر باشد زياد خواه مشتق مركب است.

پاسخ سؤال نهم:

 توجه داشته باشيم كه گونه‌هاي آزاد يك واژه دو نوعند:

1-     ميان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد – كه ناشي از اعمال فرآيندهاي آوايي متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پيام – پيغام ، جاويدان- جاودان

يعني درحقيقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام توليد اولي براي تلفظ دو واج لبي (ب، م )، بايد دوبار لب‏ها روي هم قرار گيرند، دست كم يكي از آن‏ها جاي خود را به نزديك‏ترين واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زيادي با آن دارد-  مي‏دهد تا توليد واژه با زحمت كم‏تري توام باشد. تغيير در واژه‏هاي ديگر نيز چنين توجيهي دارد.

2-     ميان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ يعني يكي، يك وند( تكواژ ) بيش از ديگري دارد؛ جاويد- جاويدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكيب- ناشكيبا

اين دسته از گونه‌هاي آزادِ يك واژه از نظر معنايي معادل هم به شمار مي‌آيند، امّا از نظر دستوري نه؛ و پس‏وندهاي به‌كار رفته در آن‌ها را در صورت حفظ استقلال دستوري بايد به عنوان پس‏وند اشتقاقي به رسميت شناخت، گرچه محصول اين اشتقاق تفاوت معنايي چنداني با واژه‌ي پايه‌ي خود ندارند.

امّا «زياده» گونه‌ي آزاد «زياد» نيست؛ چون به جاي هم به‏كار نمي‏روند و حتي برخلاف نمونه‏هاي دسته‏ي نخست با هم در توزيع تكميلي هم نيستند؛ نمونه: زياده (بيش از اين) عرضي نيست؛ زياد (خيلي) عرضي نيست.

زياده خواهي: بيش از حق خود خواستن؛ زيادخواهي: بيشتر خواستن (البته اين اصطلاح كاربرد ندارد.)

تفاوت معنايي اين دو در دو واژه‏ي زيادگويي و زياده‏گويي بيشتر محسوس است.

«زياده» حالت تغيير يافته‌ي «زيادت» است كه يك واژه‌ي ساده به شمار مي‌آيد.

سؤال دهم - فريده و حميده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوريم مگر علامت تأنيث هم مشتق ساز است؟ چون آقاي وحيديان دو تكواژ به حساب مي‌آورند.

پاسخ سؤال دهم:

اگر بگوييم «- ِ» (ه/ ـه) در اين جا تكواژ مجزايي نيست، بايد بلافاصله اين را بپذيريم كه فريده و حميده همان فريد و حميد ند؛ و چون واقعا اين طور نيست، پس بايد پاسخ عاقلانه‏اي داشته باشيم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پيدا شدن مفر بعدي ) اين است كه بگوييم تكواژ «- ِ» (ه/ ـه) تنها در پايان اسم‌هاي خاص، به مفهوم تأنيث دلالت مي‌كند؛ پس در اين موارد خاص، اين عنصر، يك تكواژ به شمار مي‌آيد و از آن‌جا كه واژه‌ي جديد مي‌سازد، - ( به اين دليل كه نمي‏توان به فريده و حميده، فريد و حميد گفت و بعد هم ادعا كرد كه اين دو گونه‏هاي آزاد همند )- اشتقاقي هم هست.

سؤال يازدهم- علي‌اكبر، محمد حسن و واژه‌هاي شبيه به آن مركب است يا شبه ساده؟ چون در درس نوزدهم زبان فارسي 3 عمومي «كلمات دخيل در فارسي» كه قبلا به صورت مضاف و مضاف‌اليه (خاتم الانبياء اميرالمؤمنين) و صفت و موصوف (قبه الخضرا ، سدره المنتهي) بوده‌اند. «شبه ساده» به حساب آورده است؟

پاسخ سؤال يازدهم:

 آن واژه‌ها (= خاتم الانبياء، اميرالمؤمنين، قبه الخضرا، سدره المنتهي و...) به همان شكل از زبان عربي وام گرفته شده‌اند؛ در حالي كه ساخت اسم خاص مركب از دو اسم خاص ساده، از شيوه‌هاي واژه‌سازي در زبان فارسي است؟ پس «علي اكبر»، «علي‌رضا»، «محمدعلي» و ... اسم مركب به شمار مي‌آيند.

ضمنا بد نيست از همين حالا پاسخ اين پرسش احتمالي را هم بدهيم كه علي اكبر فقط علي اكبر است و نه علي ( ي )ِ اكبر و نه حتي در قاموس فارسي زبانان علي بزرگ‏تر در برابر علي كوچك‏تر؛ مي‏فرماييد چرا؟ چرا ندارد؛ فارسي زبان‏ها – عموما نه بعضي خواص؛ چرا كه باز زبان خواص يعني گونه‏ي خاص و گونه‏ي خاص هم دستور خاص مي‏خواهد كه اين نيست- امروزه نه به معناي اين اسم مي‏انديشند و نه به وجه قياسي آن. پس همين حالا جواب داديم. نه؟ فردا نپرسيد كه مگر علي اكبر، همان علي ( ي )ِ اكبر يعني علي بزرگ‏تر نيست و... هلم جرا... به قول عرب‏ها!

سركار خانم سلمان پور

با تشكر از شما و سؤال‏هاي خوبتان، تا آن جا كه به عقل من مي‏رسد، پاسخ سؤال‏هاي شما را اين‏جا مي‏دهم و اما…

اين حرف‏ها حرف امروز من است. من امروز اين قدر مي‏دانم. فردا را كه ديده است؟ شايد فردا تمام حرف‏هاي امروزم را پس گرفتم. مگر نگفته‏اند حرف مرد يكي است؟

سؤال اول - «مي‌بينمشان» چند واژه است؟ اگر يك واژه است مگر مي‌تواند دو گروه اسمي و فعلي باشد؟

پاسخ سؤال اول:

 با اجازه‏ي بزرگ‏ترها، نمي‏خواهم ناگهان بپرم وسط مطلب.

بنا براين ابتدا به پاسخي كه به آقاي آقايي داده‏ايم، مراجعه بفرماييد. بعد هم بقيه‏ي اين مطلب را بخوانيد.

دو واژه است؛ زيرا:

1- هميشه در زنجيره‌ي جانشيني، يك واژه جاي‏گزين ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي مي‌شود؛ نمونه: مي‌بينم آن‌ها را، مي‌بينيم تو را و ...

2- هنوز هم امكان جابه‏جايي اين ضمير در جمله وجود دارد كه همين نشانه‌ي استقلال آن‌هاست؛ نمونه: پيدايش كردم- كه مي‏شود: پيدا كردمش و ...

يادمان باشد كه يكي از شرايط يا ويژگي‏هاي كلمه را امكان جابه‏جايي آزاد آن در جمله گرفته‏اند.

سؤال دوم - «بزرگم» ، «معلمي» چند واژه است؟ اگر يك واژه به حساب آوريم مگر «م» يا «ي» به جاي فعل هستم و هستي نمي‌باشد؟ در اين صورت بايد «م» و «ي» به تنهايي يك واژه حساب شود.

پاسخ سؤال دوم:

 به همان دليل بالا دو واژه است.

            ـ  نمونه‌ي دليل 1 : معلمي : كه مي‏شود: معلم هستي، معلم بودي، معلم شدي و ...

                ـ  نمونه‌ي دليل 2 : معلم كلاس سومي‌هايي، معلم شنايي و ... پس «ي» جزئي از واژه‌ي «معلمي» نيست و گرنه امكان جداشدنش از اين واژه وجود نداشت؛ زيرا يكي ديگر از ويژگي‌هاي واژه آن است كه نمي‌توان اجزاي ديگر كلام را ميان عناصر سازنده‌ي واژه وارد كرد.

مي‏توانيم تلقي سنتي‏مان را، مخصوصا در زبان فارسي، از واژه عوض كنيم. واژه آن است كه نتوان در آن شكاف ايجاد كرد و عنصر زباني ديگري را در محل آن برش وارد كرد. شكل نوشتاري واژه گولمان نزند. اين ويژگي را شايد همه‏ي زبان‏هايي كه حروفشان هنگام نوشتن به هم مي‏چسبد، دارند. اگر اين ويژگي را ملاك قرار دهيم، پس هر چند نشانه‏اي كه در نوشتن به هم بچسبند، بايد يك واژه به حساب آيند و حال آن كه مي‏دانيد و مي‏دانيم كه چنين نيست؛ مثلا خطش چند واژه است؟ خطنحسش چه طور؟ خطنحسكجش چه طور؟ و اين زنجيره را همين طور اگر مي‏توانيد، ادامه بدهيد. به قول مشهدي‏ها : نمتنيبخنيشنخنشيره، مسئول خواندنش ما نيستيم. باشد؟

امّا معلمي به معناي معلم‏بودن چه‏طور؟ اين را ديگر، شما پاسخ بدهيد. باشد؟

سؤال سوم -  «كتابم»، «دفترش» چند واژه است؟ به طور كل ضمائر متصل اضافي آيا تكواژ آزاد هستند يا تكواژ وابسته؟

پاسخ سؤال سوم:

 همان‌گونه كه توضيح داده شد، ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي يك تكواژ و يك واژه به شمار مي‌آيند. به طور كلي در زبان فارسي تكواژ نقش‌نماي اضافه و صفت، يعني كسره ( =  -ِ ) و ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي دو استثنا به شمار مي‌آيند. از آن‌جا كه اين تكواژها را يك واژه به حساب مي‌آوريم، از اين رو بايد آن‌ها تكواژ آزاد به شمار آورد، امّا از آن‌جا كه استقلال آوايي ندارند؛ زيرا ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي ( در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام )  با مصوت آغاز مي‌شوند و «-ِ » نيز فقط يك مصوت است، ( باز هم در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام – دليل اين همه تاكيد را بعدا خواهم گفت. ) - به همين دليل اين مصوت معمولا با آخرين صامت واژه ي قبلي تشكيل يك هجا مي‌دهد – آزاد دانستن آن‌ها نيز با واقعيت سازگاري ندارد ( واقعيت در اين جا يعني واقعيت كاربردي ). از اين رو به واقع بايد اين دو مورد را جزء استثنائات اين دسته‌بندي – به شمار آورد؛ يعني ما در زبان فارسي مجموعه‌ي تكواژها را با معيارهاي مشخص به دو دسته‌ي آزاد و وابسته دسته‌بندي مي‌كنيم، امّا اين دو مورد استثنائا در اين دسته‌بندي جا نمي‌گيرند و تنها كاري كه براي معرفي آن‏ها مي‏ماند اين است كه بايد تنها ويژگي‌هاي اين دو را توصيف كرد. با اين حال اگر بخواهيم به هر قيمتي شده اين استثنائات را نيز در اين دو دسته جاي دهيم، بهتر است طبق اين قاعده كه هر واژه‌ي ساده‌ي يك تكواژ آزاد به شمار مي‌آيد، اين دو را نيز تكواژ آزاد به شمار آوريم؛ يعني ملاحظه فرموديد كه چگونه! نه؟ پس يك بار ديگر خلاصه‏ي مطلب را عرض مي‏كنم:

واقعيت اين است كه از راه‏هاي معمول تعريف واژه، واژه دانستن اين‏ها ميسر نشد. خودتان شاهد بوديد كه ما چه قدر زحمت كشيديم كه بشود؛ ولي خب، نشد. راه ديگري پيدا كنيم: مي‏گوييم – يعني قبلا گفته‏ايم - واژه‏ها تكواژ آزادند يا دست كم يك پايه‏شان تكواژي آزاد است – اگر غير ساده باشند. ساده‏ها كه خودشان يك تكواژند و پايه‏شان خودشان-  با اين حساب وقتي بالاتر گفتيم ديدمش دو واژه است، عالم و آدم قبول دارند كه يكي از اين دو ( ديدم ) است. بعدي چه؟ پاسخ معلوم است. كارِ خوب هم سه واژه است: كار و خوب را به عنوان واژه از زمان حضرت آدم ( ع )  قبول داشته‏ايم. پيدا كنيد واژه‏ي سوم را. به همين سادگي!

سؤال چهارم - «متمم قيدي» گروه اسمي يا قيدي يا حرف اضافه‌اي؟ به نظر مي‌رسد جزء گروه قيدي است، زيرا در جايگاه قيد قرار مي‌گيرد.

پاسخ سؤال چهارم :

متمم قيدي به تنهايي گروه اسمي است، امّا به همراه حرف اضافه‌اش گروه قيدي به شمار مي‌آيد، نمونه:

اين زمين را براي روز مبادا نگه داشتم.( براي روز مبادا = گروه قيدي است كه ساخته شده از حرف اضافه‏ي براي + گروه اسميِ روز مبادا (در نقش متمم قيدي)

 به كجا مي‌روي (به كجا  گروه قيدي است، كجا به تنهايي گروه اسمي است. فعلا اين مطلب را تا همين جا داشته باشيد تا بعدا در باره‏اش بيشتر گپ بزنيم)، ( هرگاه حرف اضافه از ابتداي متمم قيدي حذف شود، متمم قيدي به گروه قيدي تبديل مي‌شود، نمونه: كجا مي‌روي؟ (كجا = گروه قيدي) به يك شرط:

يك توضيح كوچك:

اين گونه گروه‏هاي اسمي – كه در دسته‏بندي آن‏ها را فقط گروه اسمي مي‏ناميم- در حقيقت مشتركند ميان گروه قيدي و گروه اسمي؛ يعني مي‏توان در پاسخ جمله‏ي بالا گفت: روز مبادا را كه ديده‏است؟ ( چون مفعول است، گروه اسمي است.) يا روز مبادا همين لنگه كفش كهنه هم به كار مي‏آيد. ( در اين جا روز مبادا چرا توانسته قيد واقع شود؟ چون گروه قيدي مشترك با گروه اسمي است و اين ويژگي را دارد.

كجا هم همين ويژگي را دارد؛ يعني در جمله‏ي ( كجا مي‏روي؟ ) گروه قيدي است و در جمله‏ي ( كجا را بيشتر مي‏پسندي)، مفعول و در نتيجه گروه اسمي است؛ امّا واژه‏اي متل اتوبوس ، فرضا، چنين نيست.

سؤال پنجم-  «نوعي» در جمله «ورزش نوعي رياضت است.» چيست؟ آيا مي‌توان مميّز به حساب آورد؟

پاسخ سؤال پنجم:

 چرا مميز؟ مطمئنا نمي‌تواند مميّز باشد، زيرا مميّز يك «واحد» است كه بعد از صفت شمارشي و قبل از اسم شمارش شده مي‌آيد؛ دو سير نبات.

 و شكي نيست كه در جمله‌اي مانند «ورزش نوعي رياضت است»، كه قابل تبديل است به «ورزش يك نوع رياضت است» ، منظور ما اين نيست كه «ورزش يك نوع رياضت است» است و مثلا دو نوع يا سه نوع رياضت نيست، در حالي كه وقتي مي‌گوييم «يك متر پارچه مي‌خواهم»، دقيقا منظور ما اين است كه، يك متر پارچه  « و نه دو متر يا سه متر .... »

اصلا خيالتان را از آن بابت راحت كنم كه امروزه ( ي) در پايان اسم‏ها ديگر در تقابل با دو و سه وn    نيست؛ يعني اصلا معناي يك نمي‏دهد، - بگذريم از اين كه زماني چنان معنايي داشته است- ؛ يعني ديگر كسي به قصابي مراجعه نمي‏كند كه كيلويي گوشت = يك كيلو گوشت بخرد ( حالا شما چرا قيمتش را به رخمان مي‏كشيد ؟ ) و فروشنده هم از كيلويي معناي يك كيلو را درك نمي‏كند. ( تازه اگر او چنين گفته باشد.)

از طرفي توجه به مكان «تكيه» نيز در اين‌جا راه گشاست: هنگامي كه صفت شمارشي همراه با مميز مي‌آيد، بر روي صفت شمارشي تكيه مي‌شود؛ نمونه: «سيزده متر پارچه مي‌خواهم» امّا در جمله‌ي «ورزش يك نوع رياضت است»، روي «يك» تكيه واقع نمي‌شود.

( داخل پرانتز – فقط خانم سلمان‏پور بخواند؛ از آن‏جا كه مي‏دانم فردا ايشان نوعي را با تكيه مي‏خوانند و مي‏گويند اين هم استثنا، همين الآن پاسخ ايشان را بدهم كه اگر كسي گفت ورزش نوعي رياضت است = با تكيه بر هجاي نخست نوعي، مثل اين است كه كسي بگويد كره‏ي زمين از ارتفاع زياد سبز است و ديگري بگويد: سبز نيست، با تكيه بر سبز؛ يعني فقط سبز نيست، رنگ‏هاي ديگر هم دارد؛ هم چنان كه از تكيه بر هجاي نخست نوعي، چنين مستفاد مي‏شود كه رياضت فقط ورزش نيست، چيزهاي ديگر هم هست.)

خب، بالاخره تكليف نوع چه شد؟ از اول هم روشن بود؛ يعني «نوعي/يك نوع = گونه‌اي/(يك گونه)»- نه فقط نوع- همانند «هر نوع»، «همه نوع»، «هيچ نوع»، «هر گونه»، «اين گونه»، «آن گونه» و ... صفت پيشين (صفت مبهم) به شمار مي‌آيد.

 البته «نوع» و «گونه» مي‌توانند به عنوان «مميّز» نيز به كار روند، امّا اين در حالتي است كه مثل بقيه‏ي كاربردهاي مميز، به همراه ديگر صفت‌هاي شمارشي (دو، سه، چهار ...) يا «چند» يا «يك»- در حالتي كه همراه با تكيه ادا مي‌شود (و واقعا هدف از آمدن آن ذكر تعداد باشد)- بيايند؛ نمونه : در اين جنگل صد و بيست نوع خزنده يافت شده است. در اين درياچه تنها يك نوع صدف وجود دارد. در اين بند چند نوع جمله به‏كار رفته است.

سؤال ششم-  در جمله شما براي معلم خود پيام را بنويسيد؟ جمله 3 جزئي است يا 4 جزئي؟ «معلم» متمم براي «پيام» است يا براي فعل «نوشتن» ؟ به نظر مي‌رسد جمله سه جزئي است و «معلم» متمم براي «پيام» است. چون «پيام» دو جانبه است نه محل نوشتن.

پاسخ سؤال ششم:

 كاملا درست است. «نوشتن» جزء فعل‌هايي نيست كه غالبا يا در همه‏ي كاركردهايش با‌حرف اضافه‌ي «براي» همراه باشد؛ پس «براي» حرف اضافه‏ي اختصاصي «نوشتن» نيست. امّا «پيام» جزء اسم‌هايي است كه مي‌تواند به كمك حرف اضافه‌ي «براي» متمم بگيرد؛ نمونه: پيامي براي جوانان، پيام رئيس جمهور به مردم.

البته يك تلقي كاملا عربي از اين فعل وجود دارد هنگامي كه آن را معادل مكاتبه مي‏دانند و چون مكاتبه دوسويه است و در فارسي هم با حرف اضافه‏ي ( با ) آمده، اين تصور ايجاد شده كه بايد نوشتن را به پيروي از آن، با حرف اضافه‏ي اجباري آورد. حالا ( با ) نشد، ( به ).

سؤال هفتم-  «اصوات» جزء گروه اسمي است يا قيدي؟ مثلا «حيف از عمر تلف شده» گروه اسمي است يا قيدي؟

پاسخ سؤال هفتم:

 اگر منظورتان از «صوت»، جمله است، خب صوت نوعي استثنايي از جمله است و اصلا در اين حالتي كه شما به كار برده‏ايد،گروه نيست. يعني واحدي بالاتر از گروه است. اگر گفتيد واحد بالاتر از گروه چيست. چرا حيف را صوت ناميديد؟ مي‏دانم كه بسياري از دستورها همين را نوشته‏اند ولي واقعيت آن است كه صوت تعريف ديگري دارد كه به كمك آن تعريف، ماهيت آن را درك مي‏كنيم و ديگر واژه‏اي مثل حيف را جزو صوت‏ها به حساب نمي‏آوريم. مگر تعريف صوت را اين طور نياورده‏ايم؟

صوت واژه‏اي است كه مانند ديگر واژه‏هاي زبان كاربرد ندارد؛ يعني نمي‏تواند مفعول و نهاد و متمم و ... قرار گيرد و تنها از موقعيت و نحوه‏ي بيان و قرينه مي‏شود به مفهوم آن پي برد. صوت‏ها در موقعيت‏هاي مختلف عاطفي به كار مي‏روند: به، اه، واي ... در برخي موارد يك گروه اسمي به عنوان متمم صوت عمل مي‌كند مانند گروه اسمي: دست تو در جمله‏ي آه از دست تو. مي‏دانيد كه آه يك جمله است، چه ازدست تو هم‏راهش بيايد چه نيايد. حيف هم- با آن كه صوت نيست- يك جمله است؛ جمله‏ي يك جزيي استثنايي از نوع بي فعل و اين جا هم  «عمر تلف شده» يك گروه اسمي است كه به عنوان متمم اسم ( حيف ) آمده و البته مي‏دانيد كه اين‏جا حيف به تنهايي يا با اين متممش-  چون كار يك جمله را انجام مي‏دهد- يك جمله است از همان نوع كه گفتم. در مثال شما حيف از عمر تلف شده ( حيف در اصل اسم است و عمر تلف شده  متمم آن. سري هم به مبحث  جمله‌هاي استثنايي بزنيد.) ß حيف از عمر تلف شده ( حيف ß شبه جمله ، تلف شده ß متمم شبه جمله ، جمله ß جمله‌ي استثنايي)

سؤال هشتم-  «ان» در گيلان ، پائيزان، شادان، كوهان ... چه نوع تكواژي است؟ آيا وند اشتقاقي است يا صرفي؟ به عبارت ديگر اين كلمات مشتق هستند يا ساده؟ به نظر مي‌رسد پس‏وندهاي زماني و مكاني وند اشتقاقي نباشند و واژه ساده مي‌باشد.

پاسخ سؤال هشتم:

 اصل مهم در تشخيص اين نوع تكواژها و واژه‏ها حفظ استقلال دستوري تكواژها در ذهن اهل زبان است. امروز هيچ ايراني‌اي «گيلان» را متشكل از «گيل» و «ان» و «كوهان» را تشكيل شده از «كوه» و «ان» نمي‌پندارد؛ پس بهتر است اين واژه‌ها را ساده فرض كنيم. امّا هنوز هر ايراني «پائيزان» و «بهاران» را متشكل از «پائيز» و «بهار» و «ان» مي‌داند و «شادان» را واژه‌اي در نظر مي‌گيرد كه از افزودن پس‏وند «ان» - كه در اين‌جا نقش تأكيد بر معنا را دارد- به واژه‌ي «شاد» حاصل شده است؛ پس در اين دو مورد «ان» را بايد پس‏وند در نظر گرفت و واژه‌ها را مشتق.

چرا اصرار داريم كه تمام مباحث زبان را تحت عنوان چند فرمول خشك دايمي تغييرناپذير دسته‏بندي كنيم؟ هر واژه‏اي ممكن است در عين اشتراك مقوله‏اي يا كاربردي با واژه‏هاي ديگر، راه خود را از آن‏ها جدا كند و به سرنوشت ديگري دچار شود. در اين صورت توصيفي يا تعريفي ديگر مي‏طلبد.

سؤال نهم-  «زيادخواه» مشتق مركب است يا مركب؟ به عبارت ديگر «زياده» مشتق است يا ساده، «زياده» گونه آزاد «زياد»ست يا مصدر (زيادت) مي‌باشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و «زياده خواه» مركب است. اگر مصدر باشد زياد خواه مشتق مركب است.

پاسخ سؤال نهم:

 توجه داشته باشيم كه گونه‌هاي آزاد يك واژه دو نوعند:

1-     ميان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد – كه ناشي از اعمال فرآيندهاي آوايي متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پيام – پيغام ، جاويدان- جاودان

يعني درحقيقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام توليد اولي براي تلفظ دو واج لبي (ب، م )، بايد دوبار لب‏ها روي هم قرار گيرند، دست كم يكي از آن‏ها جاي خود را به نزديك‏ترين واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زيادي با آن دارد-  مي‏دهد تا توليد واژه با زحمت كم‏تري توام باشد. تغيير در واژه‏هاي ديگر نيز چنين توجيهي دارد.

2-     ميان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ يعني يكي، يك وند( تكواژ ) بيش از ديگري دارد؛ جاويد- جاويدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكيب- ناشكيبا

اين دسته از گونه‌هاي آزادِ يك واژه از نظر معنايي معادل هم به شمار مي‌آيند، امّا از نظر دستوري نه؛ و پس‏وندهاي به‌كار رفته در آن‌ها را در صورت حفظ استقلال دستوري بايد به عنوان پس‏وند اشتقاقي به رسميت شناخت، گرچه محصول اين اشتقاق تفاوت معنايي چنداني با واژه‌ي پايه‌ي خود ندارند.

امّا «زياده» گونه‌ي آزاد «زياد» نيست؛ چون به جاي هم به‏كار نمي‏روند و حتي برخلاف نمونه‏هاي دسته‏ي نخست با هم در توزيع تكميلي هم نيستند؛ نمونه: زياده (بيش از اين) عرضي نيست؛ زياد (خيلي) عرضي نيست.

زياده خواهي: بيش از حق خود خواستن؛ زيادخواهي: بيشتر خواستن (البته اين اصطلاح كاربرد ندارد.)

تفاوت معنايي اين دو در دو واژه‏ي زيادگويي و زياده‏گويي بيشتر محسوس است.

«زياده» حالت تغيير يافته‌ي «زيادت» است كه يك واژه‌ي ساده به شمار مي‌آيد.

سؤال دهم - فريده و حميده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوريم مگر علامت تأنيث هم مشتق ساز است؟ چون آقاي وحيديان دو تكواژ به حساب مي‌آورند.

پاسخ سؤال دهم:

اگر بگوييم «- ِ» (ه/ ـه) در اين جا تكواژ مجزايي نيست، بايد بلافاصله اين را بپذيريم كه فريده و حميده همان فريد و حميد ند؛ و چون واقعا اين طور نيست، پس بايد پاسخ عاقلانه‏اي داشته باشيم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پيدا شدن مفر بعدي ) اين است كه بگوييم تكواژ «- ِ» (ه/ ـه) تنها در پايان اسم‌هاي خاص، به مفهوم تأنيث دلالت مي‌كند؛ پس در اين موارد خاص، اين عنصر، يك تكواژ به شمار مي‌آيد و از آن‌جا كه واژه‌ي جديد مي‌سازد، - ( به اين دليل كه نمي‏توان به فريده و حميده، فريد و حميد گفت و بعد هم ادعا كرد كه اين دو گونه‏هاي آزاد همند )- اشتقاقي هم هست.

سؤال يازدهم- علي‌اكبر، محمد حسن و واژه‌هاي شبيه به آن مركب است يا شبه ساده؟ چون در درس نوزدهم زبان فارسي 3 عمومي «كلمات دخيل در فارسي» كه قبلا به صورت مضاف و مضاف‌اليه (خاتم الانبياء اميرالمؤمنين) و صفت و موصوف (قبه الخضرا ، سدره المنتهي) بوده‌اند. «شبه ساده» به حساب آورده است؟

پاسخ سؤال يازدهم:

 آن واژه‌ها (= خاتم الانبياء، اميرالمؤمنين، قبه الخضرا، سدره المنتهي و...) به همان شكل از زبان عربي وام گرفته شده‌اند؛ در حالي كه ساخت اسم خاص مركب از دو اسم خاص ساده، از شيوه‌هاي واژه‌سازي در زبان فارسي است؟ پس «علي اكبر»، «علي‌رضا»، «محمدعلي» و ... اسم مركب به شمار مي‌آيند.

ضمنا بد نيست از همين حالا پاسخ اين پرسش احتمالي را هم بدهيم كه علي اكبر فقط علي اكبر است و نه علي ( ي )ِ اكبر و نه حتي در قاموس فارسي زبانان علي بزرگ‏تر در برابر علي كوچك‏تر؛ مي‏فرماييد چرا؟ چرا ندارد؛ فارسي زبان‏ها – عموما نه بعضي خواص؛ چرا كه باز زبان خواص يعني گونه‏ي خاص و گونه‏ي خاص هم دستور خاص مي‏خواهد كه اين نيست- امروزه نه به معناي اين اسم مي‏انديشند و نه به وجه قياسي آن. پس همين حالا جواب داديم. نه؟ فردا نپرسيد كه مگر علي اكبر، همان علي ( ي )ِ اكبر يعني علي بزرگ‏تر نيست و... هلم جرا... به قول عرب‏ها!

سركار خانم سلمان پور

با تشكر از شما و سؤال‏هاي خوبتان، تا آن جا كه به عقل من مي‏رسد، پاسخ سؤال‏هاي شما را اين‏جا مي‏دهم و اما…

اين حرف‏ها حرف امروز من است. من امروز اين قدر مي‏دانم. فردا را كه ديده است؟ شايد فردا تمام حرف‏هاي امروزم را پس گرفتم. مگر نگفته‏اند حرف مرد يكي است؟

سؤال اول - «مي‌بينمشان» چند واژه است؟ اگر يك واژه است مگر مي‌تواند دو گروه اسمي و فعلي باشد؟

پاسخ سؤال اول:

 با اجازه‏ي بزرگ‏ترها، نمي‏خواهم ناگهان بپرم وسط مطلب.

بنا براين ابتدا به پاسخي كه به آقاي آقايي داده‏ايم، مراجعه بفرماييد. بعد هم بقيه‏ي اين مطلب را بخوانيد.

دو واژه است؛ زيرا:

1- هميشه در زنجيره‌ي جانشيني، يك واژه جاي‏گزين ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي مي‌شود؛ نمونه: مي‌بينم آن‌ها را، مي‌بينيم تو را و ...

2- هنوز هم امكان جابه‏جايي اين ضمير در جمله وجود دارد كه همين نشانه‌ي استقلال آن‌هاست؛ نمونه: پيدايش كردم- كه مي‏شود: پيدا كردمش و ...

يادمان باشد كه يكي از شرايط يا ويژگي‏هاي كلمه را امكان جابه‏جايي آزاد آن در جمله گرفته‏اند.

سؤال دوم - «بزرگم» ، «معلمي» چند واژه است؟ اگر يك واژه به حساب آوريم مگر «م» يا «ي» به جاي فعل هستم و هستي نمي‌باشد؟ در اين صورت بايد «م» و «ي» به تنهايي يك واژه حساب شود.

پاسخ سؤال دوم:

 به همان دليل بالا دو واژه است.

            ـ  نمونه‌ي دليل 1 : معلمي : كه مي‏شود: معلم هستي، معلم بودي، معلم شدي و ...

                ـ  نمونه‌ي دليل 2 : معلم كلاس سومي‌هايي، معلم شنايي و ... پس «ي» جزئي از واژه‌ي «معلمي» نيست و گرنه امكان جداشدنش از اين واژه وجود نداشت؛ زيرا يكي ديگر از ويژگي‌هاي واژه آن است كه نمي‌توان اجزاي ديگر كلام را ميان عناصر سازنده‌ي واژه وارد كرد.

مي‏توانيم تلقي سنتي‏مان را، مخصوصا در زبان فارسي، از واژه عوض كنيم. واژه آن است كه نتوان در آن شكاف ايجاد كرد و عنصر زباني ديگري را در محل آن برش وارد كرد. شكل نوشتاري واژه گولمان نزند. اين ويژگي را شايد همه‏ي زبان‏هايي كه حروفشان هنگام نوشتن به هم مي‏چسبد، دارند. اگر اين ويژگي را ملاك قرار دهيم، پس هر چند نشانه‏اي كه در نوشتن به هم بچسبند، بايد يك واژه به حساب آيند و حال آن كه مي‏دانيد و مي‏دانيم كه چنين نيست؛ مثلا خطش چند واژه است؟ خطنحسش چه طور؟ خطنحسكجش چه طور؟ و اين زنجيره را همين طور اگر مي‏توانيد، ادامه بدهيد. به قول مشهدي‏ها : نمتنيبخنيشنخنشيره، مسئول خواندنش ما نيستيم. باشد؟

امّا معلمي به معناي معلم‏بودن چه‏طور؟ اين را ديگر، شما پاسخ بدهيد. باشد؟

سؤال سوم -  «كتابم»، «دفترش» چند واژه است؟ به طور كل ضمائر متصل اضافي آيا تكواژ آزاد هستند يا تكواژ وابسته؟

پاسخ سؤال سوم:

 همان‌گونه كه توضيح داده شد، ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي يك تكواژ و يك واژه به شمار مي‌آيند. به طور كلي در زبان فارسي تكواژ نقش‌نماي اضافه و صفت، يعني كسره ( =  -ِ ) و ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي دو استثنا به شمار مي‌آيند. از آن‌جا كه اين تكواژها را يك واژه به حساب مي‌آوريم، از اين رو بايد آن‌ها تكواژ آزاد به شمار آورد، امّا از آن‌جا كه استقلال آوايي ندارند؛ زيرا ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي ( در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام )  با مصوت آغاز مي‌شوند و «-ِ » نيز فقط يك مصوت است، ( باز هم در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام – دليل اين همه تاكيد را بعدا خواهم گفت. ) - به همين دليل اين مصوت معمولا با آخرين صامت واژه ي قبلي تشكيل يك هجا مي‌دهد – آزاد دانستن آن‌ها نيز با واقعيت سازگاري ندارد ( واقعيت در اين جا يعني واقعيت كاربردي ). از اين رو به واقع بايد اين دو مورد را جزء استثنائات اين دسته‌بندي – به شمار آورد؛ يعني ما در زبان فارسي مجموعه‌ي تكواژها را با معيارهاي مشخص به دو دسته‌ي آزاد و وابسته دسته‌بندي مي‌كنيم، امّا اين دو مورد استثنائا در اين دسته‌بندي جا نمي‌گيرند و تنها كاري كه براي معرفي آن‏ها مي‏ماند اين است كه بايد تنها ويژگي‌هاي اين دو را توصيف كرد. با اين حال اگر بخواهيم به هر قيمتي شده اين استثنائات را نيز در اين دو دسته جاي دهيم، بهتر است طبق اين قاعده كه هر واژه‌ي ساده‌ي يك تكواژ آزاد به شمار مي‌آيد، اين دو را نيز تكواژ آزاد به شمار آوريم؛ يعني ملاحظه فرموديد كه چگونه! نه؟ پس يك بار ديگر خلاصه‏ي مطلب را عرض مي‏كنم:

واقعيت اين است كه از راه‏هاي معمول تعريف واژه، واژه دانستن اين‏ها ميسر نشد. خودتان شاهد بوديد كه ما چه قدر زحمت كشيديم كه بشود؛ ولي خب، نشد. راه ديگري پيدا كنيم: مي‏گوييم – يعني قبلا گفته‏ايم - واژه‏ها تكواژ آزادند يا دست كم يك پايه‏شان تكواژي آزاد است – اگر غير ساده باشند. ساده‏ها كه خودشان يك تكواژند و پايه‏شان خودشان-  با اين حساب وقتي بالاتر گفتيم ديدمش دو واژه است، عالم و آدم قبول دارند كه يكي از اين دو ( ديدم ) است. بعدي چه؟ پاسخ معلوم است. كارِ خوب هم سه واژه است: كار و خوب را به عنوان واژه از زمان حضرت آدم ( ع )  قبول داشته‏ايم. پيدا كنيد واژه‏ي سوم را. به همين سادگي!

سؤال چهارم - «متمم قيدي» گروه اسمي يا قيدي يا حرف اضافه‌اي؟ به نظر مي‌رسد جزء گروه قيدي است، زيرا در جايگاه قيد قرار مي‌گيرد.

پاسخ سؤال چهارم :

متمم قيدي به تنهايي گروه اسمي است، امّا به همراه حرف اضافه‌اش گروه قيدي به شمار مي‌آيد، نمونه:

اين زمين را براي روز مبادا نگه داشتم.( براي روز مبادا = گروه قيدي است كه ساخته شده از حرف اضافه‏ي براي + گروه اسميِ روز مبادا (در نقش متمم قيدي)

 به كجا مي‌روي (به كجا  گروه قيدي است، كجا به تنهايي گروه اسمي است. فعلا اين مطلب را تا همين جا داشته باشيد تا بعدا در باره‏اش بيشتر گپ بزنيم)، ( هرگاه حرف اضافه از ابتداي متمم قيدي حذف شود، متمم قيدي به گروه قيدي تبديل مي‌شود، نمونه: كجا مي‌روي؟ (كجا = گروه قيدي) به يك شرط:

يك توضيح كوچك:

اين گونه گروه‏هاي اسمي – كه در دسته‏بندي آن‏ها را فقط گروه اسمي مي‏ناميم- در حقيقت مشتركند ميان گروه قيدي و گروه اسمي؛ يعني مي‏توان در پاسخ جمله‏ي بالا گفت: روز مبادا را كه ديده‏است؟ ( چون مفعول است، گروه اسمي است.) يا روز مبادا همين لنگه كفش كهنه هم به كار مي‏آيد. ( در اين جا روز مبادا چرا توانسته قيد واقع شود؟ چون گروه قيدي مشترك با گروه اسمي است و اين ويژگي را دارد.

كجا هم همين ويژگي را دارد؛ يعني در جمله‏ي ( كجا مي‏روي؟ ) گروه قيدي است و در جمله‏ي ( كجا را بيشتر مي‏پسندي)، مفعول و در نتيجه گروه اسمي است؛ امّا واژه‏اي متل اتوبوس ، فرضا، چنين نيست.

سؤال پنجم-  «نوعي» در جمله «ورزش نوعي رياضت است.» چيست؟ آيا مي‌توان مميّز به حساب آورد؟

پاسخ سؤال پنجم:

 چرا مميز؟ مطمئنا نمي‌تواند مميّز باشد، زيرا مميّز يك «واحد» است كه بعد از صفت شمارشي و قبل از اسم شمارش شده مي‌آيد؛ دو سير نبات.

 و شكي نيست كه در جمله‌اي مانند «ورزش نوعي رياضت است»، كه قابل تبديل است به «ورزش يك نوع رياضت است» ، منظور ما اين نيست كه «ورزش يك نوع رياضت است» است و مثلا دو نوع يا سه نوع رياضت نيست، در حالي كه وقتي مي‌گوييم «يك متر پارچه مي‌خواهم»، دقيقا منظور ما اين است كه، يك متر پارچه  « و نه دو متر يا سه متر .... »

اصلا خيالتان را از آن بابت راحت كنم كه امروزه ( ي) در پايان اسم‏ها ديگر در تقابل با دو و سه وn    نيست؛ يعني اصلا معناي يك نمي‏دهد، - بگذريم از اين كه زماني چنان معنايي داشته است- ؛ يعني ديگر كسي به قصابي مراجعه نمي‏كند كه كيلويي گوشت = يك كيلو گوشت بخرد ( حالا شما چرا قيمتش را به رخمان مي‏كشيد ؟ ) و فروشنده هم از كيلويي معناي يك كيلو را درك نمي‏كند. ( تازه اگر او چنين گفته باشد.)

از طرفي توجه به مكان «تكيه» نيز در اين‌جا راه گشاست: هنگامي كه صفت شمارشي همراه با مميز مي‌آيد، بر روي صفت شمارشي تكيه مي‌شود؛ نمونه: «سيزده متر پارچه مي‌خواهم» امّا در جمله‌ي «ورزش يك نوع رياضت است»، روي «يك» تكيه واقع نمي‌شود.

( داخل پرانتز – فقط خانم سلمان‏پور بخواند؛ از آن‏جا كه مي‏دانم فردا ايشان نوعي را با تكيه مي‏خوانند و مي‏گويند اين هم استثنا، همين الآن پاسخ ايشان را بدهم كه اگر كسي گفت ورزش نوعي رياضت است = با تكيه بر هجاي نخست نوعي، مثل اين است كه كسي بگويد كره‏ي زمين از ارتفاع زياد سبز است و ديگري بگويد: سبز نيست، با تكيه بر سبز؛ يعني فقط سبز نيست، رنگ‏هاي ديگر هم دارد؛ هم چنان كه از تكيه بر هجاي نخست نوعي، چنين مستفاد مي‏شود كه رياضت فقط ورزش نيست، چيزهاي ديگر هم هست.)

خب، بالاخره تكليف نوع چه شد؟ از اول هم روشن بود؛ يعني «نوعي/يك نوع = گونه‌اي/(يك گونه)»- نه فقط نوع- همانند «هر نوع»، «همه نوع»، «هيچ نوع»، «هر گونه»، «اين گونه»، «آن گونه» و ... صفت پيشين (صفت مبهم) به شمار مي‌آيد.

 البته «نوع» و «گونه» مي‌توانند به عنوان «مميّز» نيز به كار روند، امّا اين در حالتي است كه مثل بقيه‏ي كاربردهاي مميز، به همراه ديگر صفت‌هاي شمارشي (دو، سه، چهار ...) يا «چند» يا «يك»- در حالتي كه همراه با تكيه ادا مي‌شود (و واقعا هدف از آمدن آن ذكر تعداد باشد)- بيايند؛ نمونه : در اين جنگل صد و بيست نوع خزنده يافت شده است. در اين درياچه تنها يك نوع صدف وجود دارد. در اين بند چند نوع جمله به‏كار رفته است.

سؤال ششم-  در جمله شما براي معلم خود پيام را بنويسيد؟ جمله 3 جزئي است يا 4 جزئي؟ «معلم» متمم براي «پيام» است يا براي فعل «نوشتن» ؟ به نظر مي‌رسد جمله سه جزئي است و «معلم» متمم براي «پيام» است. چون «پيام» دو جانبه است نه محل نوشتن.

پاسخ سؤال ششم:

 كاملا درست است. «نوشتن» جزء فعل‌هايي نيست كه غالبا يا در همه‏ي كاركردهايش با‌حرف اضافه‌ي «براي» همراه باشد؛ پس «براي» حرف اضافه‏ي اختصاصي «نوشتن» نيست. امّا «پيام» جزء اسم‌هايي است كه مي‌تواند به كمك حرف اضافه‌ي «براي» متمم بگيرد؛ نمونه: پيامي براي جوانان، پيام رئيس جمهور به مردم.

البته يك تلقي كاملا عربي از اين فعل وجود دارد هنگامي كه آن را معادل مكاتبه مي‏دانند و چون مكاتبه دوسويه است و در فارسي هم با حرف اضافه‏ي ( با ) آمده، اين تصور ايجاد شده كه بايد نوشتن را به پيروي از آن، با حرف اضافه‏ي اجباري آورد. حالا ( با ) نشد، ( به ).

سؤال هفتم-  «اصوات» جزء گروه اسمي است يا قيدي؟ مثلا «حيف از عمر تلف شده» گروه اسمي است يا قيدي؟

پاسخ سؤال هفتم:

 اگر منظورتان از «صوت»، جمله است، خب صوت نوعي استثنايي از جمله است و اصلا در اين حالتي كه شما به كار برده‏ايد،گروه نيست. يعني واحدي بالاتر از گروه است. اگر گفتيد واحد بالاتر از گروه چيست. چرا حيف را صوت ناميديد؟ مي‏دانم كه بسياري از دستورها همين را نوشته‏اند ولي واقعيت آن است كه صوت تعريف ديگري دارد كه به كمك آن تعريف، ماهيت آن را درك مي‏كنيم و ديگر واژه‏اي مثل حيف را جزو صوت‏ها به حساب نمي‏آوريم. مگر تعريف صوت را اين طور نياورده‏ايم؟

صوت واژه‏اي است كه مانند ديگر واژه‏هاي زبان كاربرد ندارد؛ يعني نمي‏تواند مفعول و نهاد و متمم و ... قرار گيرد و تنها از موقعيت و نحوه‏ي بيان و قرينه مي‏شود به مفهوم آن پي برد. صوت‏ها در موقعيت‏هاي مختلف عاطفي به كار مي‏روند: به، اه، واي ... در برخي موارد يك گروه اسمي به عنوان متمم صوت عمل مي‌كند مانند گروه اسمي: دست تو در جمله‏ي آه از دست تو. مي‏دانيد كه آه يك جمله است، چه ازدست تو هم‏راهش بيايد چه نيايد. حيف هم- با آن كه صوت نيست- يك جمله است؛ جمله‏ي يك جزيي استثنايي از نوع بي فعل و اين جا هم  «عمر تلف شده» يك گروه اسمي است كه به عنوان متمم اسم ( حيف ) آمده و البته مي‏دانيد كه اين‏جا حيف به تنهايي يا با اين متممش-  چون كار يك جمله را انجام مي‏دهد- يك جمله است از همان نوع كه گفتم. در مثال شما حيف از عمر تلف شده ( حيف در اصل اسم است و عمر تلف شده  متمم آن. سري هم به مبحث  جمله‌هاي استثنايي بزنيد.) ß حيف از عمر تلف شده ( حيف ß شبه جمله ، تلف شده ß متمم شبه جمله ، جمله ß جمله‌ي استثنايي)

سؤال هشتم-  «ان» در گيلان ، پائيزان، شادان، كوهان ... چه نوع تكواژي است؟ آيا وند اشتقاقي است يا صرفي؟ به عبارت ديگر اين كلمات مشتق هستند يا ساده؟ به نظر مي‌رسد پس‏وندهاي زماني و مكاني وند اشتقاقي نباشند و واژه ساده مي‌باشد.

پاسخ سؤال هشتم:

 اصل مهم در تشخيص اين نوع تكواژها و واژه‏ها حفظ استقلال دستوري تكواژها در ذهن اهل زبان است. امروز هيچ ايراني‌اي «گيلان» را متشكل از «گيل» و «ان» و «كوهان» را تشكيل شده از «كوه» و «ان» نمي‌پندارد؛ پس بهتر است اين واژه‌ها را ساده فرض كنيم. امّا هنوز هر ايراني «پائيزان» و «بهاران» را متشكل از «پائيز» و «بهار» و «ان» مي‌داند و «شادان» را واژه‌اي در نظر مي‌گيرد كه از افزودن پس‏وند «ان» - كه در اين‌جا نقش تأكيد بر معنا را دارد- به واژه‌ي «شاد» حاصل شده است؛ پس در اين دو مورد «ان» را بايد پس‏وند در نظر گرفت و واژه‌ها را مشتق.

چرا اصرار داريم كه تمام مباحث زبان را تحت عنوان چند فرمول خشك دايمي تغييرناپذير دسته‏بندي كنيم؟ هر واژه‏اي ممكن است در عين اشتراك مقوله‏اي يا كاربردي با واژه‏هاي ديگر، راه خود را از آن‏ها جدا كند و به سرنوشت ديگري دچار شود. در اين صورت توصيفي يا تعريفي ديگر مي‏طلبد.

سؤال نهم-  «زيادخواه» مشتق مركب است يا مركب؟ به عبارت ديگر «زياده» مشتق است يا ساده، «زياده» گونه آزاد «زياد»ست يا مصدر (زيادت) مي‌باشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و «زياده خواه» مركب است. اگر مصدر باشد زياد خواه مشتق مركب است.

پاسخ سؤال نهم:

 توجه داشته باشيم كه گونه‌هاي آزاد يك واژه دو نوعند:

1-     ميان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد – كه ناشي از اعمال فرآيندهاي آوايي متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پيام – پيغام ، جاويدان- جاودان

يعني درحقيقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام توليد اولي براي تلفظ دو واج لبي (ب، م )، بايد دوبار لب‏ها روي هم قرار گيرند، دست كم يكي از آن‏ها جاي خود را به نزديك‏ترين واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زيادي با آن دارد-  مي‏دهد تا توليد واژه با زحمت كم‏تري توام باشد. تغيير در واژه‏هاي ديگر نيز چنين توجيهي دارد.

2-     ميان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ يعني يكي، يك وند( تكواژ ) بيش از ديگري دارد؛ جاويد- جاويدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكيب- ناشكيبا

اين دسته از گونه‌هاي آزادِ يك واژه از نظر معنايي معادل هم به شمار مي‌آيند، امّا از نظر دستوري نه؛ و پس‏وندهاي به‌كار رفته در آن‌ها را در صورت حفظ استقلال دستوري بايد به عنوان پس‏وند اشتقاقي به رسميت شناخت، گرچه محصول اين اشتقاق تفاوت معنايي چنداني با واژه‌ي پايه‌ي خود ندارند.

امّا «زياده» گونه‌ي آزاد «زياد» نيست؛ چون به جاي هم به‏كار نمي‏روند و حتي برخلاف نمونه‏هاي دسته‏ي نخست با هم در توزيع تكميلي هم نيستند؛ نمونه: زياده (بيش از اين) عرضي نيست؛ زياد (خيلي) عرضي نيست.

زياده خواهي: بيش از حق خود خواستن؛ زيادخواهي: بيشتر خواستن (البته اين اصطلاح كاربرد ندارد.)

تفاوت معنايي اين دو در دو واژه‏ي زيادگويي و زياده‏گويي بيشتر محسوس است.

«زياده» حالت تغيير يافته‌ي «زيادت» است كه يك واژه‌ي ساده به شمار مي‌آيد.

سؤال دهم - فريده و حميده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوريم مگر علامت تأنيث هم مشتق ساز است؟ چون آقاي وحيديان دو تكواژ به حساب مي‌آورند.

پاسخ سؤال دهم:

اگر بگوييم «- ِ» (ه/ ـه) در اين جا تكواژ مجزايي نيست، بايد بلافاصله اين را بپذيريم كه فريده و حميده همان فريد و حميد ند؛ و چون واقعا اين طور نيست، پس بايد پاسخ عاقلانه‏اي داشته باشيم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پيدا شدن مفر بعدي ) اين است كه بگوييم تكواژ «- ِ» (ه/ ـه) تنها در پايان اسم‌هاي خاص، به مفهوم تأنيث دلالت مي‌كند؛ پس در اين موارد خاص، اين عنصر، يك تكواژ به شمار مي‌آيد و از آن‌جا كه واژه‌ي جديد مي‌سازد، - ( به اين دليل كه نمي‏توان به فريده و حميده، فريد و حميد گفت و بعد هم ادعا كرد كه اين دو گونه‏هاي آزاد همند )- اشتقاقي هم هست.

سؤال يازدهم- علي‌اكبر، محمد حسن و واژه‌هاي شبيه به آن مركب است يا شبه ساده؟ چون در درس نوزدهم زبان فارسي 3 عمومي «كلمات دخيل در فارسي» كه قبلا به صورت مضاف و مضاف‌اليه (خاتم الانبياء اميرالمؤمنين) و صفت و موصوف (قبه الخضرا ، سدره المنتهي) بوده‌اند. «شبه ساده» به حساب آورده است؟

پاسخ سؤال يازدهم:

 آن واژه‌ها (= خاتم الانبياء، اميرالمؤمنين، قبه الخضرا، سدره المنتهي و...) به همان شكل از زبان عربي وام گرفته شده‌اند؛ در حالي كه ساخت اسم خاص مركب از دو اسم خاص ساده، از شيوه‌هاي واژه‌سازي در زبان فارسي است؟ پس «علي اكبر»، «علي‌رضا»، «محمدعلي» و ... اسم مركب به شمار مي‌آيند.

ضمنا بد نيست از همين حالا پاسخ اين پرسش احتمالي را هم بدهيم كه علي اكبر فقط علي اكبر است و نه علي ( ي )ِ اكبر و نه حتي در قاموس فارسي زبانان علي بزرگ‏تر در برابر علي كوچك‏تر؛ مي‏فرماييد چرا؟ چرا ندارد؛ فارسي زبان‏ها – عموما نه بعضي خواص؛ چرا كه باز زبان خواص يعني گونه‏ي خاص و گونه‏ي خاص هم دستور خاص مي‏خواهد كه اين نيست- امروزه نه به معناي اين اسم مي‏انديشند و نه به وجه قياسي آن. پس همين حالا جواب داديم. نه؟ فردا نپرسيد كه مگر علي اكبر، همان علي ( ي )ِ اكبر يعني علي بزرگ‏تر نيست و... هلم جرا... به قول عرب‏ها!

سركار خانم سلمان پور

با تشكر از شما و سؤال‏هاي خوبتان، تا آن جا كه به عقل من مي‏رسد، پاسخ سؤال‏هاي شما را اين‏جا مي‏دهم و اما…

اين حرف‏ها حرف امروز من است. من امروز اين قدر مي‏دانم. فردا را كه ديده است؟ شايد فردا تمام حرف‏هاي امروزم را پس گرفتم. مگر نگفته‏اند حرف مرد يكي است؟

سؤال اول - «مي‌بينمشان» چند واژه است؟ اگر يك واژه است مگر مي‌تواند دو گروه اسمي و فعلي باشد؟

پاسخ سؤال اول:

 با اجازه‏ي بزرگ‏ترها، نمي‏خواهم ناگهان بپرم وسط مطلب.

بنا براين ابتدا به پاسخي كه به آقاي آقايي داده‏ايم، مراجعه بفرماييد. بعد هم بقيه‏ي اين مطلب را بخوانيد.

دو واژه است؛ زيرا:

1- هميشه در زنجيره‌ي جانشيني، يك واژه جاي‏گزين ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي مي‌شود؛ نمونه: مي‌بينم آن‌ها را، مي‌بينيم تو را و ...

2- هنوز هم امكان جابه‏جايي اين ضمير در جمله وجود دارد كه همين نشانه‌ي استقلال آن‌هاست؛ نمونه: پيدايش كردم- كه مي‏شود: پيدا كردمش و ...

يادمان باشد كه يكي از شرايط يا ويژگي‏هاي كلمه را امكان جابه‏جايي آزاد آن در جمله گرفته‏اند.

سؤال دوم - «بزرگم» ، «معلمي» چند واژه است؟ اگر يك واژه به حساب آوريم مگر «م» يا «ي» به جاي فعل هستم و هستي نمي‌باشد؟ در اين صورت بايد «م» و «ي» به تنهايي يك واژه حساب شود.

پاسخ سؤال دوم:

 به همان دليل بالا دو واژه است.

            ـ  نمونه‌ي دليل 1 : معلمي : كه مي‏شود: معلم هستي، معلم بودي، معلم شدي و ...

                ـ  نمونه‌ي دليل 2 : معلم كلاس سومي‌هايي، معلم شنايي و ... پس «ي» جزئي از واژه‌ي «معلمي» نيست و گرنه امكان جداشدنش از اين واژه وجود نداشت؛ زيرا يكي ديگر از ويژگي‌هاي واژه آن است كه نمي‌توان اجزاي ديگر كلام را ميان عناصر سازنده‌ي واژه وارد كرد.

مي‏توانيم تلقي سنتي‏مان را، مخصوصا در زبان فارسي، از واژه عوض كنيم. واژه آن است كه نتوان در آن شكاف ايجاد كرد و عنصر زباني ديگري را در محل آن برش وارد كرد. شكل نوشتاري واژه گولمان نزند. اين ويژگي را شايد همه‏ي زبان‏هايي كه حروفشان هنگام نوشتن به هم مي‏چسبد، دارند. اگر اين ويژگي را ملاك قرار دهيم، پس هر چند نشانه‏اي كه در نوشتن به هم بچسبند، بايد يك واژه به حساب آيند و حال آن كه مي‏دانيد و مي‏دانيم كه چنين نيست؛ مثلا خطش چند واژه است؟ خطنحسش چه طور؟ خطنحسكجش چه طور؟ و اين زنجيره را همين طور اگر مي‏توانيد، ادامه بدهيد. به قول مشهدي‏ها : نمتنيبخنيشنخنشيره، مسئول خواندنش ما نيستيم. باشد؟

امّا معلمي به معناي معلم‏بودن چه‏طور؟ اين را ديگر، شما پاسخ بدهيد. باشد؟

سؤال سوم -  «كتابم»، «دفترش» چند واژه است؟ به طور كل ضمائر متصل اضافي آيا تكواژ آزاد هستند يا تكواژ وابسته؟

پاسخ سؤال سوم:

 همان‌گونه كه توضيح داده شد، ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي يك تكواژ و يك واژه به شمار مي‌آيند. به طور كلي در زبان فارسي تكواژ نقش‌نماي اضافه و صفت، يعني كسره ( =  -ِ ) و ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي دو استثنا به شمار مي‌آيند. از آن‌جا كه اين تكواژها را يك واژه به حساب مي‌آوريم، از اين رو بايد آن‌ها تكواژ آزاد به شمار آورد، امّا از آن‌جا كه استقلال آوايي ندارند؛ زيرا ضميرهاي پيوسته‌ي شخصي ( در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام )  با مصوت آغاز مي‌شوند و «-ِ » نيز فقط يك مصوت است، ( باز هم در زنجيره‏ي كلام، و باز هم تاكيد مي‏كنم در زنجيره‏ي كلام – دليل اين همه تاكيد را بعدا خواهم گفت. ) - به همين دليل اين مصوت معمولا با آخرين صامت واژه ي قبلي تشكيل يك هجا مي‌دهد – آزاد دانستن آن‌ها نيز با واقعيت سازگاري ندارد ( واقعيت در اين جا يعني واقعيت كاربردي ). از اين رو به واقع بايد اين دو مورد را جزء استثنائات اين دسته‌بندي – به شمار آورد؛ يعني ما در زبان فارسي مجموعه‌ي تكواژها را با معيارهاي مشخص به دو دسته‌ي آزاد و وابسته دسته‌بندي مي‌كنيم، امّا اين دو مورد استثنائا در اين دسته‌بندي جا نمي‌گيرند و تنها كاري كه براي معرفي آن‏ها مي‏ماند اين است كه بايد تنها ويژگي‌هاي اين دو را توصيف كرد. با اين حال اگر بخواهيم به هر قيمتي شده اين استثنائات را نيز در اين دو دسته جاي دهيم، بهتر است طبق اين قاعده كه هر واژه‌ي ساده‌ي يك تكواژ آزاد به شمار مي‌آيد، اين دو را نيز تكواژ آزاد به شمار آوريم؛ يعني ملاحظه فرموديد كه چگونه! نه؟ پس يك بار ديگر خلاصه‏ي مطلب را عرض مي‏كنم:

واقعيت اين است كه از راه‏هاي معمول تعريف واژه، واژه دانستن اين‏ها ميسر نشد. خودتان شاهد بوديد كه ما چه قدر زحمت كشيديم كه بشود؛ ولي خب، نشد. راه ديگري پيدا كنيم: مي‏گوييم – يعني قبلا گفته‏ايم - واژه‏ها تكواژ آزادند يا دست كم يك پايه‏شان تكواژي آزاد است – اگر غير ساده باشند. ساده‏ها كه خودشان يك تكواژند و پايه‏شان خودشان-  با اين حساب وقتي بالاتر گفتيم ديدمش دو واژه است، عالم و آدم قبول دارند كه يكي از اين دو ( ديدم ) است. بعدي چه؟ پاسخ معلوم است. كارِ خوب هم سه واژه است: كار و خوب را به عنوان واژه از زمان حضرت آدم ( ع )  قبول داشته‏ايم. پيدا كنيد واژه‏ي سوم را. به همين سادگي!

سؤال چهارم - «متمم قيدي» گروه اسمي يا قيدي يا حرف اضافه‌اي؟ به نظر مي‌رسد جزء گروه قيدي است، زيرا در جايگاه قيد قرار مي‌گيرد.

پاسخ سؤال چهارم :

متمم قيدي به تنهايي گروه اسمي است، امّا به همراه حرف اضافه‌اش گروه قيدي به شمار مي‌آيد، نمونه:

اين زمين را براي روز مبادا نگه داشتم.( براي روز مبادا = گروه قيدي است كه ساخته شده از حرف اضافه‏ي براي + گروه اسميِ روز مبادا (در نقش متمم قيدي)

 به كجا مي‌روي (به كجا  گروه قيدي است، كجا به تنهايي گروه اسمي است. فعلا اين مطلب را تا همين جا داشته باشيد تا بعدا در باره‏اش بيشتر گپ بزنيم)، ( هرگاه حرف اضافه از ابتداي متمم قيدي حذف شود، متمم قيدي به گروه قيدي تبديل مي‌شود، نمونه: كجا مي‌روي؟ (كجا = گروه قيدي) به يك شرط:

يك توضيح كوچك:

اين گونه گروه‏هاي اسمي – كه در دسته‏بندي آن‏ها را فقط گروه اسمي مي‏ناميم- در حقيقت مشتركند ميان گروه قيدي و گروه اسمي؛ يعني مي‏توان در پاسخ جمله‏ي بالا گفت: روز مبادا را كه ديده‏است؟ ( چون مفعول است، گروه اسمي است.) يا روز مبادا همين لنگه كفش كهنه هم به كار مي‏آيد. ( در اين جا روز مبادا چرا توانسته قيد واقع شود؟ چون گروه قيدي مشترك با گروه اسمي است و اين ويژگي را دارد.

كجا هم همين ويژگي را دارد؛ يعني در جمله‏ي ( كجا مي‏روي؟ ) گروه قيدي است و در جمله‏ي ( كجا را بيشتر مي‏پسندي)، مفعول و در نتيجه گروه اسمي است؛ امّا واژه‏اي متل اتوبوس ، فرضا، چنين نيست.

سؤال پنجم-  «نوعي» در جمله «ورزش نوعي رياضت است.» چيست؟ آيا مي‌توان مميّز به حساب آورد؟

پاسخ سؤال پنجم:

 چرا مميز؟ مطمئنا نمي‌تواند مميّز باشد، زيرا مميّز يك «واحد» است كه بعد از صفت شمارشي و قبل از اسم شمارش شده مي‌آيد؛ دو سير نبات.

 و شكي نيست كه در جمله‌اي مانند «ورزش نوعي رياضت است»، كه قابل تبديل است به «ورزش يك نوع رياضت است» ، منظور ما اين نيست كه «ورزش يك نوع رياضت است» است و مثلا دو نوع يا سه نوع رياضت نيست، در حالي كه وقتي مي‌گوييم «يك متر پارچه مي‌خواهم»، دقيقا منظور ما اين است كه، يك متر پارچه  « و نه دو متر يا سه متر .... »

اصلا خيالتان را از آن بابت راحت كنم كه امروزه ( ي) در پايان اسم‏ها ديگر در تقابل با دو و سه وn    نيست؛ يعني اصلا معناي يك نمي‏دهد، - بگذريم از اين كه زماني چنان معنايي داشته است- ؛ يعني ديگر كسي به قصابي مراجعه نمي‏كند كه كيلويي گوشت = يك كيلو گوشت بخرد ( حالا شما چرا قيمتش را به رخمان مي‏كشيد ؟ ) و فروشنده هم از كيلويي معناي يك كيلو را درك نمي‏كند. ( تازه اگر او چنين گفته باشد.)

از طرفي توجه به مكان «تكيه» نيز در اين‌جا راه گشاست: هنگامي كه صفت شمارشي همراه با مميز مي‌آيد، بر روي صفت شمارشي تكيه مي‌شود؛ نمونه: «سيزده متر پارچه مي‌خواهم» امّا در جمله‌ي «ورزش يك نوع رياضت است»، روي «يك» تكيه واقع نمي‌شود.

( داخل پرانتز – فقط خانم سلمان‏پور بخواند؛ از آن‏جا كه مي‏دانم فردا ايشان نوعي را با تكيه مي‏خوانند و مي‏گويند اين هم استثنا، همين الآن پاسخ ايشان را بدهم كه اگر كسي گفت ورزش نوعي رياضت است = با تكيه بر هجاي نخست نوعي، مثل اين است كه كسي بگويد كره‏ي زمين از ارتفاع زياد سبز است و ديگري بگويد: سبز نيست، با تكيه بر سبز؛ يعني فقط سبز نيست، رنگ‏هاي ديگر هم دارد؛ هم چنان كه از تكيه بر هجاي نخست نوعي، چنين مستفاد مي‏شود كه رياضت فقط ورزش نيست، چيزهاي ديگر هم هست.)

خب، بالاخره تكليف نوع چه شد؟ از اول هم روشن بود؛ يعني «نوعي/يك نوع = گونه‌اي/(يك گونه)»- نه فقط نوع- همانند «هر نوع»، «همه نوع»، «هيچ نوع»، «هر گونه»، «اين گونه»، «آن گونه» و ... صفت پيشين (صفت مبهم) به شمار مي‌آيد.

 البته «نوع» و «گونه» مي‌توانند به عنوان «مميّز» نيز به كار روند، امّا اين در حالتي است كه مثل بقيه‏ي كاربردهاي مميز، به همراه ديگر صفت‌هاي شمارشي (دو، سه، چهار ...) يا «چند» يا «يك»- در حالتي كه همراه با تكيه ادا مي‌شود (و واقعا هدف از آمدن آن ذكر تعداد باشد)- بيايند؛ نمونه : در اين جنگل صد و بيست نوع خزنده يافت شده است. در اين درياچه تنها يك نوع صدف وجود دارد. در اين بند چند نوع جمله به‏كار رفته است.

سؤال ششم-  در جمله شما براي معلم خود پيام را بنويسيد؟ جمله 3 جزئي است يا 4 جزئي؟ «معلم» متمم براي «پيام» است يا براي فعل «نوشتن» ؟ به نظر مي‌رسد جمله سه جزئي است و «معلم» متمم براي «پيام» است. چون «پيام» دو جانبه است نه محل نوشتن.

پاسخ سؤال ششم:

 كاملا درست است. «نوشتن» جزء فعل‌هايي نيست كه غالبا يا در همه‏ي كاركردهايش با‌حرف اضافه‌ي «براي» همراه باشد؛ پس «براي» حرف اضافه‏ي اختصاصي «نوشتن» نيست. امّا «پيام» جزء اسم‌هايي است كه مي‌تواند به كمك حرف اضافه‌ي «براي» متمم بگيرد؛ نمونه: پيامي براي جوانان، پيام رئيس جمهور به مردم.

البته يك تلقي كاملا عربي از اين فعل وجود دارد هنگامي كه آن را معادل مكاتبه مي‏دانند و چون مكاتبه دوسويه است و در فارسي هم با حرف اضافه‏ي ( با ) آمده، اين تصور ايجاد شده كه بايد نوشتن را به پيروي از آن، با حرف اضافه‏ي اجباري آورد. حالا ( با ) نشد، ( به ).

سؤال هفتم-  «اصوات» جزء گروه اسمي است يا قيدي؟ مثلا «حيف از عمر تلف شده» گروه اسمي است يا قيدي؟

پاسخ سؤال هفتم:

 اگر منظورتان از «صوت»، جمله است، خب صوت نوعي استثنايي از جمله است و اصلا در اين حالتي كه شما به كار برده‏ايد،گروه نيست. يعني واحدي بالاتر از گروه است. اگر گفتيد واحد بالاتر از گروه چيست. چرا حيف را صوت ناميديد؟ مي‏دانم كه بسياري از دستورها همين را نوشته‏اند ولي واقعيت آن است كه صوت تعريف ديگري دارد كه به كمك آن تعريف، ماهيت آن را درك مي‏كنيم و ديگر واژه‏اي مثل حيف را جزو صوت‏ها به حساب نمي‏آوريم. مگر تعريف صوت را اين طور نياورده‏ايم؟

صوت واژه‏اي است كه مانند ديگر واژه‏هاي زبان كاربرد ندارد؛ يعني نمي‏تواند مفعول و نهاد و متمم و ... قرار گيرد و تنها از موقعيت و نحوه‏ي بيان و قرينه مي‏شود به مفهوم آن پي برد. صوت‏ها در موقعيت‏هاي مختلف عاطفي به كار مي‏روند: به، اه، واي ... در برخي موارد يك گروه اسمي به عنوان متمم صوت عمل مي‌كند مانند گروه اسمي: دست تو در جمله‏ي آه از دست تو. مي‏دانيد كه آه يك جمله است، چه ازدست تو هم‏راهش بيايد چه نيايد. حيف هم- با آن كه صوت نيست- يك جمله است؛ جمله‏ي يك جزيي استثنايي از نوع بي فعل و اين جا هم  «عمر تلف شده» يك گروه اسمي است كه به عنوان متمم اسم ( حيف ) آمده و البته مي‏دانيد كه اين‏جا حيف به تنهايي يا با اين متممش-  چون كار يك جمله را انجام مي‏دهد- يك جمله است از همان نوع كه گفتم. در مثال شما حيف از عمر تلف شده ( حيف در اصل اسم است و عمر تلف شده  متمم آن. سري هم به مبحث  جمله‌هاي استثنايي بزنيد.) ß حيف از عمر تلف شده ( حيف ß شبه جمله ، تلف شده ß متمم شبه جمله ، جمله ß جمله‌ي استثنايي)

سؤال هشتم-  «ان» در گيلان ، پائيزان، شادان، كوهان ... چه نوع تكواژي است؟ آيا وند اشتقاقي است يا صرفي؟ به عبارت ديگر اين كلمات مشتق هستند يا ساده؟ به نظر مي‌رسد پس‏وندهاي زماني و مكاني وند اشتقاقي نباشند و واژه ساده مي‌باشد.

پاسخ سؤال هشتم:

 اصل مهم در تشخيص اين نوع تكواژها و واژه‏ها حفظ استقلال دستوري تكواژها در ذهن اهل زبان است. امروز هيچ ايراني‌اي «گيلان» را متشكل از «گيل» و «ان» و «كوهان» را تشكيل شده از «كوه» و «ان» نمي‌پندارد؛ پس بهتر است اين واژه‌ها را ساده فرض كنيم. امّا هنوز هر ايراني «پائيزان» و «بهاران» را متشكل از «پائيز» و «بهار» و «ان» مي‌داند و «شادان» را واژه‌اي در نظر مي‌گيرد كه از افزودن پس‏وند «ان» - كه در اين‌جا نقش تأكيد بر معنا را دارد- به واژه‌ي «شاد» حاصل شده است؛ پس در اين دو مورد «ان» را بايد پس‏وند در نظر گرفت و واژه‌ها را مشتق.

چرا اصرار داريم كه تمام مباحث زبان را تحت عنوان چند فرمول خشك دايمي تغييرناپذير دسته‏بندي كنيم؟ هر واژه‏اي ممكن است در عين اشتراك مقوله‏اي يا كاربردي با واژه‏هاي ديگر، راه خود را از آن‏ها جدا كند و به سرنوشت ديگري دچار شود. در اين صورت توصيفي يا تعريفي ديگر مي‏طلبد.

سؤال نهم-  «زيادخواه» مشتق مركب است يا مركب؟ به عبارت ديگر «زياده» مشتق است يا ساده، «زياده» گونه آزاد «زياد»ست يا مصدر (زيادت) مي‌باشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و «زياده خواه» مركب است. اگر مصدر باشد زياد خواه مشتق مركب است.

پاسخ سؤال نهم:

 توجه داشته باشيم كه گونه‌هاي آزاد يك واژه دو نوعند:

1-     ميان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد – كه ناشي از اعمال فرآيندهاي آوايي متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پيام – پيغام ، جاويدان- جاودان

يعني درحقيقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام توليد اولي براي تلفظ دو واج لبي (ب، م )، بايد دوبار لب‏ها روي هم قرار گيرند، دست كم يكي از آن‏ها جاي خود را به نزديك‏ترين واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زيادي با آن دارد-  مي‏دهد تا توليد واژه با زحمت كم‏تري توام باشد. تغيير در واژه‏هاي ديگر نيز چنين توجيهي دارد.

2-     ميان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ يعني يكي، يك وند( تكواژ ) بيش از ديگري دارد؛ جاويد- جاويدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكيب- ناشكيبا

اين دسته از گونه‌هاي آزادِ يك واژه از نظر معنايي معادل هم به شمار مي‌آيند، امّا از نظر دستوري نه؛ و پس‏وندهاي به‌كار رفته در آن‌ها را در صورت حفظ استقلال دستوري بايد به عنوان پس‏وند اشتقاقي به رسميت شناخت، گرچه محصول اين اشتقاق تفاوت معنايي چنداني با واژه‌ي پايه‌ي خود ندارند.

امّا «زياده» گونه‌ي آزاد «زياد» نيست؛ چون به جاي هم به‏كار نمي‏روند و حتي برخلاف نمونه‏هاي دسته‏ي نخست با هم در توزيع تكميلي هم نيستند؛ نمونه: زياده (بيش از اين) عرضي نيست؛ زياد (خيلي) عرضي نيست.

زياده خواهي: بيش از حق خود خواستن؛ زيادخواهي: بيشتر خواستن (البته اين اصطلاح كاربرد ندارد.)

تفاوت معنايي اين دو در دو واژه‏ي زيادگويي و زياده‏گويي بيشتر محسوس است.

«زياده» حالت تغيير يافته‌ي «زيادت» است كه يك واژه‌ي ساده به شمار مي‌آيد.

سؤال دهم - فريده و حميده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوريم مگر علامت تأنيث هم مشتق ساز است؟ چون آقاي وحيديان دو تكواژ به حساب مي‌آورند.

پاسخ سؤال دهم:

اگر بگوييم «- ِ» (ه/ ـه) در اين جا تكواژ مجزايي نيست، بايد بلافاصله اين را بپذيريم كه فريده و حميده همان فريد و حميد ند؛ و چون واقعا اين طور نيست، پس بايد پاسخ عاقلانه‏اي داشته باشيم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پيدا شدن مفر بعدي ) اين است كه بگوييم تكواژ «- ِ» (ه/ ـه) تنها در پايان اسم‌هاي خاص، به مفهوم تأنيث دلالت مي‌كند؛ پس در اين موارد خاص، اين عنصر، يك تكواژ به شمار مي‌آيد و از آن‌جا كه واژه‌ي جديد مي‌سازد، - ( به اين دليل كه نمي‏توان به فريده و حميده، فريد و حميد گفت و بعد هم ادعا كرد كه اين دو گونه‏هاي آزاد همند )- اشتقاقي هم هست.

سؤال يازدهم- علي‌اكبر، محمد حسن و واژه‌هاي شبيه به آن مركب است يا شبه ساده؟ چون در درس نوزدهم زبان فارسي 3 عمومي «كلمات دخيل در فارسي» كه قبلا به صورت مضاف و مضاف‌اليه (خاتم الانبياء اميرالمؤمنين) و صفت و موصوف (قبه الخضرا ، سدره المنتهي) بوده‌اند. «شبه ساده» به حساب آورده است؟

پاسخ سؤال يازدهم:

 آن واژه‌ها (= خاتم الانبياء، اميرالمؤمنين، قبه الخضرا، سدره المنتهي و...) به همان شكل از زبان عربي وام گرفته شده‌اند؛ در حالي كه ساخت اسم خاص مركب از دو اسم خاص ساده، از شيوه‌هاي واژه‌سازي در زبان فارسي است؟ پس «علي اكبر»، «علي‌رضا»، «محمدعلي» و ... اسم مركب به شمار مي‌آيند.

ضمنا بد نيست از همين حالا پاسخ اين پرسش احتمالي را هم بدهيم كه علي اكبر فقط علي اكبر است و نه علي ( ي )ِ اكبر و نه حتي در قاموس فارسي زبانان علي بزرگ‏تر در برابر علي كوچك‏تر؛ مي‏فرماييد چرا؟ چرا ندارد؛ فارسي زبان‏ها – عموما نه بعضي خواص؛ چرا كه باز زبان خواص يعني گونه‏ي خاص و گونه‏ي خاص هم دستور خاص مي‏خواهد كه اين نيست- امروزه نه به معناي اين اسم مي‏انديشند و نه به وجه قياسي آن. پس همين حالا جواب داديم. نه؟ فردا نپرسيد كه مگر علي اكبر، همان علي ( ي )ِ اكبر يعني علي بزرگ‏تر نيست و... هلم جرا... به قول عرب‏ها!

^{_{سركار خانم سلمان پور}}
با تشكر از شما و سؤال‏هاي خوبتان، تا آن جا كه به عقل من مي‏رسد، پاسخ سؤال‏هاي شما را اين‏جا مي‏دهم و اما…
اين حرف‏ها حرف امروز من است.( البته منظورم از امروز همان يک سال پيش است.) من امروز اين قدر مي‏دانم. فردا را كه ديده است؟ شايد فردا تمام حرف‏هاي امروزم را پس گرفتم. مگر نگفته‏اند حرف مرد يكي است؟

1. "ميبينمشان" چند واژه است؟ اگر يك واژه است مگر ميتواند دو گروه اسمي و فعلي باشد؟
با اجازه‏ي بزرگ‏ترها، نمي‏خواهم ناگهان بپرم وسط مطلب.بنا براين ابتدا به پاسخي كه به آقاي آقايي داده‏ايم، مراجعه بفرماييد. بعد هم بقيه‏ي اين مطلب را بخوانيد.دو واژه است؛ زيرا:1- هميشه در زنجيرهي جانشيني، يك واژه جاي‏گزين ضميرهاي پيوستهي شخصي ميشود؛ نمونه: ميبينم آنها را، ميبينيم تو را و ...2- هنوز هم امكان جابه‏جايي اين ضمير در جمله وجود دارد كه همين نشانهي استقلال آنهاست؛ نمونه: پيدايش كردم- كه مي‏شود: پيدا كردمش و ... · يادمان باشد كه يكي از شرايط يا ويژگي‏هاي كلمه را امكان جابه‏جايي آزاد آن در جمله گرفته‏اند.
2. "بزرگم" ، "معلمي" چند واژه است؟ اگر يك واژه به حساب آوريم مگر "م" يا "ي" به جاي فعل هستم و هستي نميباشد؟ در اين صورت بايد "م" و "ي" به تنهايي يك واژه حساب شود.
به همان دليل بالا دو واژه است.  ـ  نمونهي دليل 1 : معلمي : كه مي‏شود: معلم هستي، معلم بودي، معلم شدي و ... ـ  نمونهي دليل 2 : معلم كلاس سوميهايي، معلم شنايي و ... پس "ي" جزئي از واژهي "معلمي" نيست و گرنه امكان جداشدنش از اين واژه وجود نداشت؛ زيرا يكي ديگر از ويژگيهاي واژه آن است كه نميتوان اجزاي ديگر كلام را ميان عناصر سازندهي واژه وارد كرد.مي‏توانيم تلقي سنتي‏مان را، مخصوصا در زبان فارسي، از واژه عوض كنيم. واژه آن است كه نتوان در آن شكاف ايجاد كرد و عنصر زباني ديگري را در محل آن برش وارد كرد. شكل نوشتاري واژه گولمان نزند. اين ويژگي را شايد همه‏ي زبان‏هايي كه حروفشان هنگام نوشتن به هم مي‏چسبد، دارند. اگر اين ويژگي را ملاك قرار دهيم، پس هر چند نشانه‏اي كه در نوشتن به هم بچسبند، بايد يك واژه به حساب آيند و حال آن كه مي‏دانيد و مي‏دانيم كه چنين نيست؛ مثلا خطش چند واژه است؟ خطنحسش چه طور؟ خطنحسكجش چه طور؟ و اين زنجيره را همين طور اگر مي‏توانيد، ادامه بدهيد. به قول مشهدي‏ها : نمتنيبخنيشنخنشيره، مسئول خواندنش ما نيستيم. باشد؟امّا معلمي به معناي معلم‏بودن چه‏طور؟ اين را ديگر، شما پاسخ بدهيد. باشد؟
3. "كتابم" "دفترش" چند واژه است؟ به طور كل ضمائر متصل اضافي آيا تكواژ آزاد هستند يا تكواژ وابسته؟
همانگونه كه توضيح داده شد، ضميرهاي پيوستهي شخصي يك تكواژ و يك واژه به شمار ميآيند. به طور كلي در زبان فارسي تكواژ نقشنماي اضافه و صفت (-ِ ) و ضميرهاي پيوستهي شخصي دو استثناء به شمار ميآيند. اين تكواژها را يك واژه به حساب ميآوريم از اين رو بايد آنها تكواژ آزاد به شمار آورد، امّا از آنجا كه استقلال آوايي ندارند - زيرا ضميرهاي پيوستهي شخصي با مصوت آغاز ميشوند و "-ِ " نيز فقط يك مصوت است، - به همين دليل اين مصوت معمولا با آخرين صامت واژه ي قبلي تشكيل يك هجا ميدهد - آزاد دانستن آنها نيز با واقعيت سازگاري ندارد. از اين رو به واقع بايد اين دو مورد را جزء استثنائات اين دستهبندي - به شمار آورد يعني ما در زبان فارسي ميتوانيم مجموعهي تكواژها را با معيارهاي مشخص به دو دستهي آزاد و وابسته دستهبندي ميكنيم، امّا در اين دستهبندي اين دو مورد استثنائا جا نميگيرند و بايد تنها ويژگيهاي اين دو را توصيف كرد. با اين حال اگر بخواهيم به هر قيمتي شده اين استثنائات را نيز در اين دو دسته جاي دهيم، بهتر است طبق اين قاعده كه هر واژهي سادهي يك تكواژ آزاد به شمار ميآيد، اين دو را نيز تكواژ آزاد به شمار آوريم؛ يعني ملاحظه فرموديد كه چگونه! نه؟ پس يك بار ديگر خلاصه‏ي مطلب را عرض مي‏كنم:واقعيت اين است كه از راه‏هاي معمول تعريف واژه، واژه دانستن اين‏ها ميسر نشد. خودتان شاهد بوديد كه ما چه قدر زحمت كشيديم كه بشود؛ ولي خب، نشد. راه ديگري پيدا كنيم: مي‏گوييم - يعني قبلا گفته‏ايم - واژه‏ها تكواژ آزادند يا دست كم يك پايه‏شان تكواژي آزاد است - اگر غير ساده باشند. ساده‏ها كه خودشان يك تكواژند و پايه‏شان خودشان-  با اين حساب وقتي بالاتر گفتيم ديدمش دو واژه است، عالم و آدم قبول دارند كه يكي از اين دو ( ديدم ) است. بعدي چه؟ پاسخ معلوم است. كارِ خوب هم سه واژه است: كار و خوب را به عنوان واژه از زمان حضرت آدم ( ع )  قبول داشته‏ايم. پيدا كنيد واژه‏ي سوم را. به همين سادگي!
4. "متمم قيدي" گروه اسمي يا قيدي يا حرف اضافهاي؟ به نظر ميرسد جزء گروه قيدي است، زيرا در جايگاه قيد قرار ميگيرد.
متمم قيدي به تنهايي گروه اسمي است، امّا به همراه حرف اضافهاش گروه قيدي به شمار ميآيد، نمونه:اين زمين را براي روز مبادا نگه داشتم.( براي روز مبادا = گروه قيدي است كه ساخته شده از حرف اضافه‏ي براي + گروه اسميِ روز مبادا (در نقش متمم قيدي) به كجا ميروي (به كجا  گروه قيدي است، كجا به تنهايي گروه اسمي است. فعلا اين مطلب را تا همين جا داشته باشيد تا بعدا در باره‏اش بيشتر گپ بزنيم)، ( هرگاه حرف اضافه از ابتداي متمم قيدي حذف شود، متمم قيدي به گروه قيدي تبديل ميشود، نمونه: كجا ميروي؟ (كجا = گروه قيدي) به يك شرط:يك توضيح كوچك:اين گونه گروه‏هاي اسمي - كه در دسته‏بندي آن‏ها را فقط گروه اسمي مي‏ناميم- در حقيقت مشتركند ميان گروه قيدي و گروه اسمي؛ يعني مي‏توان در پاسخ جمله‏ي بالا گفت: روز مبادا را كه ديده‏است؟ ( چون مفعول است، گروه اسمي است.) يا روز مبادا همين لنگه كفش كهنه هم به كار مي‏آيد. ( در اين جا روز مبادا چرا توانسته قيد واقع شود؟ چون گروه قيدي مشترك با گروه اسمي است و اين ويژگي را دارد. كجا هم همين ويژگي را دارد؛ يعني در جمله‏ي ( كجا مي‏روي؟ ) گروه قيدي است و در جمله‏ي ( كجا را بيشتر مي‏پسندي)، مفعول و در نتيجه گروه اسمي است؛ امّا واژه‏اي متل اتوبوس ، فرضا، چنين نيست.
5. "نوعي" در جمله "ورزش نوعي رياضت است." چيست؟ آيا ميتوان مميّز به حساب آورد؟
چرا مميز؟ مطمئنا نميتواند مميّز باشد، زيرا مميّز يك "واحد" است كه بعد از صفت شمارشي و قبل از اسم شمارش شده ميآيد؛ دو سير نبات و شكي نيست كه در جملهاي مانند "ورزش نوعي رياضت است"، كه قابل تبديل است به "ورزش يك نوع رياضت است" ، منظور ما اين نيست كه "ورزش يك نوع رياضت است" است و مثلا دو نوع يا سه نوع رياضت نيست، در حالي كه وقتي ميگوييم "يك متر پارچه ميخواهم"، دقيقا منظور ما اين است كه، يك متر پارچه  " و نه دو متر يا سه متر .... " اصلا خيالتان را از آن بابت راحت كنم كه امروزه ( ي) در پايان اسم‏ها ديگر در تقابل با دو و سه وn    نيست؛ يعني اصلا معناي يك نمي‏دهد، - بگذريم از اين كه زماني چنان معنايي داشته است- ؛ يعني ديگر كسي به قصابي مراجعه نمي‏كند كه كيلويي گوشت = يك كيلو گوشت بخرد ( حالا شما چرا قيمتش را به رخمان مي‏كشيد ؟ ) و فروشنده هم از كيلويي معناي يك كيلو را درك نمي‏كند. ( تازه اگر او چنين گفته باشد.)از طرفي توجه به مكان "تكيه" نيز در اينجا راهگشاست: هنگامي كه صفت شمارشي همراه با مميز ميآيد، بر روي صفت شمارشي تكيه ميشود؛ نمونه: "سيزده متر پارچه ميخواهم" امّا در جملهي "ورزش يك نوع رياضت است"، روي "يك" تكيه واقع نميشود.( داخل پرانتز - فقط خانم سلمان‏پور بخواند؛ از آن‏جا كه مي‏دانم فردا ايشان نوعي را با تكيه مي‏خوانند و مي‏گويند اين هم استثنا، همين الآن پاسخ ايشان را بدهم كه اگر كسي گفت ورزش نوعي رياضت است = با تكيه بر هجاي نخست نوعي، مثل اين است كه كسي بگويد كره‏ي زمين از ارتفاع زياد سبز است و ديگري بگويد: سبز نيست، با تكيه بر سبز؛ يعني فقط سبز نيست، رنگ‏هاي ديگر هم دارد؛ هم چنان كه از تكيه بر هجاي نخست نوعي، چنين مستفاد مي‏شود كه رياضت فقط ورزش نيست، چيزهاي ديگر هم هست.)خب، بالاخره تكليف نوع چه شد؟ از اول هم روشن بود؛ يعني "نوعي/يك نوع = گونهاي/(يك گونه)"- نه فقط نوع- همانند "هر نوع"، "همه نوع"، "هيچ نوع"، "هر گونه"، "اين گونه"، "آن گونه" و ... صفت پيشين (صفت مبهم) به شمار ميآيد. البته "نوع" و "گونه" ميتوانند به عنوان "مميّز" نيز به كار روند، امّا اين در حالتي است كه مثل بقيه‏ي كاربردهاي مميز، به همراه ديگر صفتهاي شمارشي (دو، سه، چهار ...) يا "چند" يا "يك"- در حالتي كه همراه با تكيه ادا ميشود (و واقعا هدف از آمدن آن ذكر تعداد باشد)- بيايند؛ نمونه : در اين جنگل صد و بيست نوع خزنده يافت شده است. در اين درياچه تنها يك نوع صدف وجود دارد. در اين بند چند نوع جمله به‏كار رفته است.
6. در جمله شما براي معلم خود پيام را بنويسيد؟ جمله 3 جزئي است يا 4 جزئي؟ "معلم" متمم براي "پيام" است يا براي فعل "نوشتن" ؟ به نظر ميرسد جمله سه جزئي است و "معلم" متمم براي "پيام" است. چون "پيام" دو جانبه است نه محل نوشتن.
كاملا درست است. "نوشتن" جزء فعلهايي نيست كه غالبا يا در همه‏ي كاركردهايش باحرف اضافهي "براي" همراه باشد؛ پس "براي" حرف اضافه‏ي اختصاصي "نوشتن" نيست. امّا "پيام" جزء اسمهايي است كه ميتواند به كمك حرف اضافهي "براي" متمم بگيرد؛ نمونه: پيامي براي جوانان، پيام رئيس جمهور به مردم.البته يك تلقي كاملا عربي از اين فعل وجود دارد هنگامي كه آن را معادل مكاتبه مي‏دانند و چون مكاتبه دوسويه است و در فارسي هم با حرف اضافه‏ي ( با ) آمده، اين تصور ايجاد شده كه بايد نوشتن را به پيروي از آن، با حرف اضافه‏ي اجباري آورد. حالا ( با ) نشد، ( به ).
7. "اصوات" جزء گروه اسمي است يا قيدي؟ مثلا "حيف از عمر تلف شده" گروه اسمي است يا قيدي؟
اگر منظورتان از "صوت"، جمله است، خب صوت نوعي استثنايي از جمله است و اصلا در اين حالتي كه شما به كار برده‏ايد،گروه نيست. يعني واحدي بالاتر از گروه است. اگر گفتيد واحد بالاتر از گروه چيست. چرا حيف را صوت ناميديد؟ مي‏دانم كه بسياري از دستورها همين را نوشته‏اند ولي واقعيت آن است كه صوت تعريف ديگري دارد كه به كمك آن تعريف، ماهيت آن را درك مي‏كنيم و ديگر واژه‏اي مثل حيف را جزو صوت‏ها به حساب نمي‏آوريم. مگر تعريف صوت را اين طور نياورده‏ايم؟صوت واژه‏اي است كه مانند ديگر واژه‏هاي زبان كاربرد ندارد؛ يعني نمي‏تواند مفعول و نهاد و متمم و ... قرار گيرد و تنها از موقعيت و نحوه‏ي بيان و قرينه مي‏شود به مفهوم آن پي برد. صوت‏ها در موقعيت‏هاي مختلف عاطفي به كار مي‏روند: به، اه، واي ... در برخي موارد يك گروه اسمي به عنوان متمم صوت عمل ميكند مانند گروه اسمي: دست تو در جمله‏ي آه از دست تو. مي‏دانيد كه آه يك جمله است، چه ازدست تو هم‏راهش بيايد چه نيايد. حيف هم- با آن كه صوت نيست- يك جمله است؛ جمله‏ي يك جزيي استثنايي از نوع بي فعل و اين جا هم  "عمر تلف شده" يك گروه اسمي است كه به عنوان متمم اسم ( حيف ) آمده و البته مي‏دانيد كه اين‏جا حيف به تنهايي يا با اين متممش-  چون كار يك جمله را انجام مي‏دهد- يك جمله است از همان نوع كه گفتم. در مثال شما حيف از عمر تلف شده ( حيف در اصل اسم است و عمر تلف شده  متمم آن. سري هم به مبحث  جملههاي استثنايي بزنيد.) ك حيف از عمر تلف شده ( حيف ك شبه جمله ، تلف شده ك متمم شبه جمله ، جمله ك جملهي استثنايي)
8. "ان" در گيلان ، پائيزان، شادان، كوهان ... چه نوع تكواژي است؟ آيا وند اشتقاقي است يا صرفي؟ به عبارت ديگر اين كلمات مشتق هستند يا ساده؟ به نظر ميرسد پسوندهاي زماني و مكاني وند اشتقاقي نباشند و واژه ساده ميباشد.
اصل مهم در تشخيص اين نوع تكواژها و واژه‏ها حفظ استقلال دستوري تكواژها در ذهن اهل زبان است. امروز هيچ ايرانياي "گيلان" را متشكل از "گيل" و "ان" و "كوهان" را تشكيل شده از "كوه" و "ان" نميپندارد؛ پس بهتر است اين واژهها را ساده فرض كنيم. امّا هنوز هر ايراني "پائيزان" و "بهاران" را متشكل از "پائيز" و "بهار" و "ان" ميداند و "شادان" را واژهاي در نظر ميگيرد كه از افزودن پس‏وند "ان" - كه در اينجا نقش تأكيد بر معنا را دارد- به واژهي "شاد" حاصل شده است؛ پس در اين دو مورد "ان" را بايد پس‏وند در نظر گرفت و واژهها را مشتق.چرا اصرار داريم كه تمام مباحث زبان را تحت عنوان چند فرمول خشك دايمي تغييرناپذير دسته‏بندي كنيم؟ هر واژه‏اي ممكن است در عين اشتراك مقوله‏اي يا كاربردي با واژه‏هاي ديگر، راه خود را از آن‏ها جدا كند و به سرنوشت ديگري دچار شود. در اين صورت توصيفي يا تعريفي ديگر مي‏طلبد.
9. "زيادخواه" مشتق مركب است يا مركب؟ به عبارت ديگر "زياده" مشتق است يا ساده، "زياده" گونه آزاد "زياد"ست يا مصدر (زيادت) ميباشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و "زياده خواه" مركب است. اگر مصدر باشد زياد خواه مشتق مركب است.
توجه داشته باشيم كه گونههاي آزاد يك واژه دو نوعند:1- ميان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد - كه ناشي از اعمال فرآيندهاي آوايي متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پيام - پيغام ، جاويدان- جاودانيعني درحقيقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام توليد اولي براي تلفظ دو واج لبي (ب، م )، بايد دوبار لب‏ها روي هم قرار گيرند، دست كم يكي از آن‏ها جاي خود را به نزديك‏ترين واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زيادي با آن دارد-  مي‏دهد تا توليد واژه با زحمت كم‏تري توام باشد. تغيير در واژه‏هاي ديگر نيز چنين توجيهي دارد.2- ميان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ يعني يكي، يك وند( تكواژ ) بيش از ديگري دارد؛ جاويد- جاويدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكيب- ناشكيبااين دسته از گونههاي آزادِ يك واژه از نظر معنايي معادل هم به شمار ميآيند، امّا از نظر دستوري نه؛ و پس‏وندهاي بهكار رفته در آنها را در صورت حفظ استقلال دستوري بايد به عنوان پس‏وند اشتقاقي به رسميت شناخت، گرچه محصول اين اشتقاق تفاوت معنايي چنداني با واژهي پايهي خود ندارند.امّا "زياده" گونهي آزاد "زياد" نيست؛ چون به جاي هم به‏كار نمي‏روند و حتي برخلاف نمونه‏هاي دسته‏ي نخست با هم در توزيع تكميلي هم نيستند؛ نمونه: زياده (بيش از اين) عرضي نيست؛ زياد (خيلي) عرضي نيست.زياده خواهي: بيش از حق خود خواستن؛ زيادخواهي: بيشتر خواستن (البته اين اصطلاح كاربرد ندارد.)تفاوت معنايي اين دو در دو واژه‏ي زيادگويي و زياده‏گويي بيشتر محسوس است. "زياده" حالت تغيير يافتهي "زيادت" است كه يك واژهي ساده به شمار ميآيد.
10. فريده و حميده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوريم مگر علامت تأنيث هم مشتق ساز است؟ چون آقاي وحيديان دو تكواژ به حساب ميآورند.
اگر بگوييم "- ِ" (ه/ ـه) در اين جا تكواژ مجزايي نيست، بايد بلافاصله اين را بپذيريم كه فريده و حميده همان فريد و حميد ند؛ و چون واقعا اين طور نيست، پس بايد پاسخ عاقلانه‏اي داشته باشيم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پيدا شدن مفر بعدي ) اين است كه بگوييم تكواژ "- ِ" (ه/ ـه) تنها در پايان اسمهاي خاص، به مفهوم تأنيث دلالت ميكند؛ پس در اين موارد خاص، اين عنصر، يك تكواژ به شمار ميآيد و از آنجا كه واژهي جديد ميسازد، - ( به اين دليل كه نمي‏توان به فريده و حميده، فريد و حميد گفت و بعد هم ادعا كرد كه اين دو گونه‏هاي آزاد همند )- اشتقاقي هم هست.

_{توضيح لازم اين که رسم الخط مورد تاييد من نيست.}

_{^{با سپاس، عمرانی}}

سؤالات قافيه

سؤال 1- آيا مي‌توان واژه‌هايي مثل بري ( از مصدر بردن) و مشتري يا آري و ماندگاري با هم قافيه شوند؟ زيرا در هر دو ي الحاقي است با اين تفاوت كه ي در واژه‌ي بري و ماندگاري طبق تبصره‌ي 1 و در مشتري و آري طبق تبصره‌ي 2 الحاقي است.

پاسخ سؤال 1ـ اين سؤال را در دو حالت پاسخ مي‌دهيم:

حالت اول: حرف ي طبق تبصره‌ي 1 الحاقي ‌باشد، امّا از نظر نوع دستوري در واژه‌هاي قافيه با هم فرق داشته باشند. اين مورد در شعر پيشينيان ما نيز فراوان اتفاق مي‌افتد. سعدي غزلي دارد با مطلع:

 تو بگفتي كه به جاي آرم و گفتم كه نياري    عهد و پيمان وفاداري و دل‏بندي و ياري.

 كه در ادامه‌ آن را با تاري (مخفف تاريك) نيز قافيه كرده است و ملاحظه مي‌كنيم كه در سه واژه‌ي قافيه كه در اين شعر به كار رفته است (نياري ـ ياري ـ تاري)، ي به ترتيب به عنوان شناسه‌ي فعل، حاصل مصدر و نسبت به كار رفته است.

 حالت دوم: حرف ي طبق دو تبصره‌ي مختلف (1و2) الحاقي ‌باشد: در اين مورد نيز شعري از سعدي را بررسي مي‌كنيم كه مي‌فرمايد:

آخر نگاهي باز كن وقتي كه بر ما بگذري      يا كبر منعت مي‌كند كز دوستان ياد آوري

 كه قافيه‌هاي ديگر اين غزل عبارتند از : منظري، صورتگري، مشتري، عنبري، پري، دري (در هستي)، دري(منسوب)، مي‌خوري، بگذري، مي‌پروري و سامري. كه در واژه‌هاي مشخص شده « ي » طبق تبصره‌ي 2 الحاقي به حساب مي‌آيد. مثال ديگر: حافظ غزلي دارد با مطلع

 طفيل هستي عشقند آدمي و پري               ارادتي بنما تا سعادتي ببري

كه ي الحاقي در همين بيت نيز طبق دو تبصره‌ي 1و2 الحاقي محسوب مي‌شود؛ و هم‌چنين در غزل:

 آن يار كزو خانه‌ي ما جاي پري بود         سرتا قدمش چون پري از عيب بري بود

حافظ كلمات پري و بري را -كه ي در آن‌ها مربوط به اصل كلمه‌است- با كلمات سحري، نظري، قمري و... قافيه كرده است.

سؤال 2- در تبصره‌ي 2 آمده است: اگر دو واژه‌ي مثل بره و تره با هم قافيه شوند، اگر چه « ه » جزء كلمه اصلي است، الحاقي به حساب مي‌آيد در اين صورت آيا روي را مي‌توانيم « ر » به حساب آوريم يا در دو واژه‌ي علي و منجلي كه طبق تبصره‌ي 2 ي الحاقي است آيا ل روي است ؟ يا در اين كلمات روي صدق نمي‌كند. چون اگر روي به حساب آوريم تا با تعريف روي كه آخرين حرف كلمه‌ي اصلي است جور در نمي‌آيد.

 پاسخ سؤال 2ـ روي آخرين حرف از حروف اصلي قافيه است؛ بنابراين در بره و تره، ـِ (= ه) حرف الحاقي است، حرف « ر » روي به حساب مي‌آيد و دردو كلمه‌ي علي و منجلي، « ي » الحاقي است و « ـَ‌ل » حروف اصلي قافيه؛ بنابراين روي حرف « ل » است.

توجه داشته باشيم كه تمام اين نام‏گذاري‏ها قراردادي و نسبي است و ممكن است در علم ديگري، يا مبحث ديگري، نام‏گذاري‏ها باز هم متفاوت باشد. هيچ‏كدام از اين روي‏كردهاي متفاوت – كه اصول و قوانين علم خاصي آن را بر مقوله‏اي تحميل مي‏كند- اصول و مشخصه‏هاي اصلي آن مقوله را تغيير نمي‏دهد بلكه فعلا از آن‏ها عدول مي‏كند تا در طبقه‏بندي جديد بگنجد؛ يعني در علم لغت باز هم « علي » چهار واج دارد و هيچ يك هم الحاقي يا فرعي نيست.

سؤال 3 - در پاورقي ص 6 آمده است مصوت كوتاه ـِ به ندرت اساس قافيه قرار گرفته است به خصوص زماني كه الحاقي داشته باشد مثل :

 هر كجا ذكر او بود تو كه‌اي     جمله تسليم كن بدو تو چه‌اي

 كِ ـ روي، ـِ جزو حروف اصلي؟.

 اگر اساس قافيه مصوت كوتاه ـِ باشد، با هيچ كدام از 2 قاعده جور در نمي‌آيد.

پاسخ سؤال 3 ـ سؤال سوم، خود به دو سؤال متفاوت تقسيم مي‌شود:

 3-1 ـ در دو واژه‌ي كه و چه-كه واژگان قافيه قرار گرفته‌اند - حرف روي چيست؟

3- 2 ـ اگر اساس قافيه مصوت كوتاه ـِ باشد، كدام يك از دو قاعده‌ي 1و2 اساس ساختار قافيه قرار گرفته است؟

پاسخ سؤال3- 1 ـ كلماتي از اين دست -كه واژه‏هاي قافيه قرار گرفته‌اند- بسيار محدودند؛ بنابراين كم‏تر به اين مورد پرداخته شده است؛ امّا به هر حال، همان مصوت كوتاه ـِ به عنوان آخرين حرف از حروف اصلي قافيه به عنوان روي محسوب مي‌شود.

 پاسخ سؤال3- 2 ـ هيچ يك از قواعد 1و2 در ساختار اين قافيه ملاك عمل و قابل استفاده نيستند؛ پس به اين دو قاعده براي تبيين بيت اخير استناد نكنيم و اين مورد را قاعده‌ي سومي بدانيم كه به علت «كم كاربرد بودن »، به عنوان يك تبصره يا استثنا بيان مي‌شود و ضرورتي هم ندارد به‏تفصيل به آن پرداخته شود.

سؤال 4- در دو واژه‌ي قطره و ذره قافيه صحيح نيست چون حروف اصلي مشترك ندارند. حال اگر حروف الحاقي داشته‌باشند مي‌توان طبق تبصره‌ي 3 قافيه را صحيح به حساب آورد مثل تر، پر (قافيه نادرست است). تري، پري چون الحاقي دارد صحيح است. يا كلماتي كه از نظر خطي قافيه‌ي آن‌ها غلط است مي‌توان با اضافه كردن حروف الحاقي، قافيه كرد. مثل حظي، لذيذي.

 پاسخ سؤال4 ـ در قاعده‌ي 2 وقتي اساس قافيه يعني حروف اصلي بر اساس الگوي هجايي:

 مصوت + صامت + صامت (= روي )

 بنا شده باشد، لازم است كه يكساني خطي را در صامت اول رعايت كنند. به ندرت ديده شده است كه اين يكساني در صامت اول رعايت نشده باشد؛ و اين در مواردي است كه دو حرف قريب‌المخرج باشند؛ چنان‌كه فردوسي مي‌فرمايد:

به نام خداوند تنزيل و وحي       خداوند امر و خداوند نهي

 و حضرت شيخ سعدي مي‌گويد:

 چه مصر و چه شام و چه بر و چه بحر        همه روستايند و شيراز شهر

قدما به اين حرف ساكن جز و . ا . ي قيد مي‌گفتند و - چنان‌كه اشاره شد - التزام حرف قيد در قوافي واجب است(1). لازم به ذكر است كه داشتن حروف الحاقي در چنين مواردي تاثيري در حرف قيد ندارد؛ بلكه فقط حركت پيش از روي (= توجيه) را مي‌توان با افزودن پس‏وند تغيير داد؛ چنان‌كه حكيم انوري مشتري و شاعري و عنصري را قافيه فرموده است(2).

 امّا در مورد سؤال قافيه كردن كلمات حظي و لذيذي موضوع متفاوت است و با الحاقي گرفتن ي، آن‌چه باقي مي‌ماند، ظ و يذ است كه به هيچ شكلي اساس قافيه قرار نمي‌گيرند؛ چون در آن مورد خاص نيز بايد مصوت‏ها كوتاه باشند و متفاوت؛ امّا در اين مورد –َ ظ داريم و يذ.

سؤال 5 - در ص 10 نوشته شده است در صورتي پس‏وند و پيش‏وند واژه‌ي قافيه محسوب مي‌شوند كه تكرار نشود مثل: لوليان، پروان، چون ان در واژه‌ي لوليان نشانه‌ي جمع است و در واژه‌ي روان نشانه‌ي صفت حاليه است به همين دليل قافيه صحيح است ولي در زلفكان و رخان چون ان در هر دو  نشانه‌ي جمع است قافيه صحيح نيست. سؤال در اينجاست كه:

1-آيا ان به تنهايي واژه‌ي قافيه قرار مي‌گيرد يا واژه‌ي قافيه لوليان و روان است؟

 2- اگر ان واژه‌ي قافيه است پس چرا در كتاب از سال‌هاي قبل (70) تاكنون زير دو واژه‌ي لوليان و روان خط كشيده است؟ از طرف ديگر اين بيت مطلع غزل مولوي است با قافيه‌هاي آسان، زيان و... آيا مي‌شود در بيت اول واژه‌ي قافيه ان و در بيت‌هاي ديگر يك واژه‌ي معنادار مثل آسمان و زيان و ... باشد؟

 هم‌چنين در هيچ كتابي ان را به تنهايي واژه‌ي قافيه نگرفته‌اند. در كتاب عروض و قافيه دكتر سيروس شميسا آمده است: چون ان در واژه‌ي قافيه تكرار شده است قافيه صحيح است مثلا روان، لوليان. نه اين‌كه ان واژه‌ي قافيه است.

پاسخ سؤال 5‌ ـ بهتر بود در كتاب درسي مي‌گفت در صورتي پس‏وند و پيش‏وند اساس قافيه محسوب مي‌شود كه تكرار نشود تا اين اشكال پيش نيايد امّا به هر حال استنباط شما صحيح است و ان در مثال‌هاي فوق واژه‌ي قافيه نيست؛ بلكه حروف اصلي قافيه است امّا در مثال زير- كه بر و در جدا نوشته مي‌شوند- خود در حكم واژه‌هاي قافيه هستند و ـَ ر در آن‌ها حروف اصلي قافيه است و نمي‌گيرد رديف به حساب مي‌آيد:

دلم جز مهر مهرويان طريقي برنمي‌گيرد                    ز هر در مي‌دهم پندش وليكن درنمي‌گيرد.

6- در بيت:

كنون با خرد بايد انباز گشت                                 كه فردا نماند ره بازگشت

واژه‌ي قافيه كدام است؟ آيا انباز و باز واژه‌ي قافيه و گشت و گشت رديف است؟، يااين‌كه گشت و گشت به دليل متفاوت بودن معنا قافيه است و رديف ندارد. به نظر مي‏رسد گشت و گشت با اين كه معنايشان متفاوت است، رديف است زيرا اين بيت مطلع غزل سعدي است و اگر اين دو واژه را قافيه به حساب آوريم با رديف‌هاي ديگر ابيات تناقض پيدا مي‌كند بنابراين انباز و باز واژه‌ي قافيه و گشت و گشت رديف است.

با احترام راضيه سلمان‏پور، عضو گروه آموزشي استان فارس

آدرس: شيراز، خيابان آزادگان، پژوهشكده‌ي معلم، ساختمان 3 ، گروه آموزشي ادبيات فارسي استان فارس

 پاسخ سؤال 6 ـ در مثال مذكور- همان‌طور كه اشاره كرده‌ايد- انباز و باز واژه‌هاي قافيه و گشت در حكم رديف است زيرا رديف كلمه يا كلماتي است كه در آخر مصراع‌ها بعد از قافيه عينا تكرار شوند(3).

بد نيست يادآوري كنيم كه كلمه‌ي بسيط يا بسيط در حكم مركب را نيز مركب مي‌پندارند، بخشي را قافيه و بخشي را رديف قرار مي‌دهند:

گر عكس روي خوب تو افتد بر آينه   گردد ز فيض نور تو قرص‌خور آينه

از لفظ فحل و معني بكرم اميد هست         كاخـــر نتيجه‌اي بدرآيد هــــرآينه

(كمال‌الدين اصفهاني)

شاعر « هرآينه » را دو قسمت كرده، « هر » را به عنوان قافيه و « آينه » را به عنوان رديف آورده است ( 4 )

باري يكسان بودن معني در واژه‌هاي رديف در بسياري از موارد ـ خصوصا در غزل و قصيده ـ رعايت نمي‌شود و بنابراين در رديف تكرار لفظ كافي است و يكساني معني – به صورت جزمي و قطعي- لازم نيست.

-------------

پي‌نويس‌ها:

(1)    يغمايي، حبيب (1334)، علم قافيه: مطابق برنامه‌ي وزارت فرهنگ، تهران، چاپ‌خانه‌ي مجلس، ص 8 .

(2)    همان، ص 10 .

(3)    شميسا، سيروس (1374)، عروض و قافيه، تهران، دانشگاه پيام نور، چاپ هفتم، ص 89 .

(4)    همان ، ص 120 .

-------------------

راستي، ممكن است هم‏كاران محترم، به چهار اصل مهم زير توجه فرمايند؟

1-     هيچ ضرورتي ندارد دانش‏آموز به جرم دانش‏آموز بودن تمام دقايق و ظرايف هر علمي را در همان بدو كار بداند؛ آموزش را كاري مداوم و لايه لايه در نظر بگيريم.

2-     هيچ ضرورتي ندارد همه‏ي ريزه‏كاري‏هاي هر علمي را در كتاب‏هاي درسي بياوريم؛ به‏ويژه وقتي براي نخستين بار طرح مي‏شوند. از كليات شروع كنيم تا مخاطب ما با كليت علم آشنا شود. سال‏هاي بعد، آن مبحث را به‏تدريج و برحسب توان ذهني  مخاطب كامل كنيم.

3-     كتاب درسي جايي براي بيان دقيق‏ترين و ظريف‏ترين اصول فكري و علمي بشري نيست؛ از مؤلفان كتاب‏هاي درسي نخواهيم آن‏ها را به شكل انبانه‏هايي از اطلاعات (= اطلاعات دانشي صرف ) عرضه كنند. كتاب درسي بايد به ‏آن سو برود كه نحوه‏ي يادگرفتن را بياموزد نه يادگرفتني‏ها را.

4-     در آموزش، روش پيازي را از ياد نبريم.

در تهيه‏ي پاسخ اين پرسش‏ها هم‏كار بزرگوارم، دكتر كورش بقايي، لطف‏ها كرده‏اند. از بزرگواري ايشان و دوست ارجمند ديگرم، دكتر هامون سبطي- كه هماره وام‏دار فضل و محبتشان هستم- صميمانه سپاس‏گزارم.

عمراني

باسمه تعالي

انجمن علمي- آموزشي معلمان زبان و ادبيات فارسي استان فارس

رئيس محترم آزمون سازي سازمان سنجش آموزش كشور

                با سلام و احترام وضمن سپاس از شركت تعاوني خدمات آموزشي كاركنان سنجش آموزش كشور

در اجراي برنامه‏‏ي آماده سازي دانش پزوهان وداوطلبان آزمون ورودي دانشگاه‏هابه استحضار مي‏رساند كه در مرحله‏ي

اول آزمون آزمايشي شركت مزبور در درس زبان و ادبيات فارسي دو اشكال وجود دارد كه هم موجب اختلال

در امر آموزش مي‌شود هم اين كه ممكن است مشابه اين سوال در آزمون اصلي آورده شود ودانش آموزان درس‏خوان

متضرر گردند.

          لذا استدعا دارد دستور فرمايند موضوع را به طراحان محترم اعلام نمايند:

1)      در سوال 10 در كلمه‏ي ميانوند، وندرا تكواژ وابسته (پسوند) محسوب كرده اند؛ در حالي كه اگر « وند» در كلماتي مثل خداوند، دولت‏وند، فولادوند، دماوند و نهاوند بيايد، پسوند است ولي در واژه‏ي ميانوند،وند، اسم است؛ زيرا آن‏ را معني مي‏كنيم: وند مياني.

2)      در سوال 11 مصراع« مرا خواند بايد جهان آفرين» را جمله‏ي چهار جزيي گذرا به مفعول و مسند دانسته اند.

فعل اين جمله چون وجه مصدري است نهاد ندارد و جزءجملات استثنايي است.جملات استثنايي دو نوعند:

بدون فعل وبدون نهاد. جمله‏ي استثنايي بدون نهاد اگر چه در كتاب درسي تدريس نشده است، در اغلب مراكز تدريس مي‏گردد.پس آن دسته از دانش پزوهان نبايد زيانمندگردند.توضيح آن كه:

اگر نهاد حذف بشود در شمارش اجزاي جمله به حساب مي‏آيد؛مثل:به مدرسه رفتم={من}به مدرسه رفتم.ولي چنانچه نهادي وجود نداشته باشد نبايد در شمار اركان محسوب گردد.براي اين قبيل جملات در نمودار درختي هم شاخه نهاد رسم نمي‏شود.مثل:

1-بايد رفت             2-به دوست بايد كمك كرد.          3-بايد مودب بود.             4- بوستان را كتاب اخلاق ميتوان ناميد 

     جمله                        جمله                                        جمله                                               جمله  

    گزاره                         گزاره                                       گزاره                                             گزاره

      فعل                     متمم            فعل                       مسند          فعل             مفعول           مسند               فعل

  بايد رفت.            به دوست      بايد كمك كرد.       مودب      بايد بود.       بوستان      كتاب اخلاق      مي توان ناميد

         جمله استثنايي يك جزيي بدون نهاد.      جمله استثنايي دو جزيي متممي بدون نهاد .    جمله استثنايي دو جزيي مسندي بدون فعل.          جمله استثنايي سه جزيي مفعولي-مسندي بدون نهاد.

محمد رضا زرسنج

سر گروه آموزش ادبيات و دبير انجمن معلمان ادبيات فارسي استان فارس

×××××××××××××××××××××××    

عين نامه را- بي تغييري حتي در آرايش و ويرايش آن در اين جا نقل كرديم كه بگوييم...

راستي، پيش از آن كه بپردازيم به... رسما اعلام كرده‏باشيم كه ما مسئول درست و نادرست پاسخ «انجمن معلمان ادبيات فارسي استان فارس» - كه لطف فرموده، احساس مسئوليت كرده و واكنش مناسب و قابل تقدير نشان داده‏اند -  نيستيم و اگر سخني در اين جا مي‏خوانيد، تنها اظهار عقيده‏ي شخصي از جانب اين جانب است كه بي‏جانبي است و به هيچ جانب و جناح و دسته‏اي نمي‏پيوندد و ان شاء... نخواهد پيوست.

اين را هم اضافه كنيم كه براي بحث و گفت‏و گوي دوستانه در جهت نشان دادن راهي براي يافتن پاسخ درست در خدمتيم؛ هر كه را كه بخواهد.   

خب، سلام

و امّا بعد...

سازمان سنجش چه پاسخي دارد؟

هر پاسخي بدهد يا هيچ پاسخي ندهد، در اصل قضايا تفاوتي نمي‏كند؛ لابد طراح محترم سوال پوزخندي خواهد زد و خواهد فرمود: « او...وه! در برابر اين همه اشتباه و خطا، اين يك دو سهو قلمي يا فكري چه وزني مي‏آرد؟»

لابد هم نه؛ پوزخند ديگري خواهند زد و خواهند فرمود: « يك خشخاش و  اين همه مته! »

لابد هم طور ديگري پاسخ خواهند داد كه: « وقتي كتاب درسي اشكال دارد، .... »

لابد هم طور ديگري پاسخ خواهند داد كه: « ...  چشمه‏ي آفتاب را چه گناه؟! »

لابد هم جفت پاها را در يك كفش خواهند كرد و خواهند فرمود: « اصلا هم اشكالي ندارد.» كه صد البته اگر پاسخ اين باشد، پاسخ بعدي ما نيز از لوني ديگر! خواهد بود!

و لابد هم خواهند فرمود: « حالا مگر چي شده؟ »

نه، واقعا، طوري شده؟ شما چي فكر مي‏كنيد؟

اصلا چرا ما قضاوت‏هاي نادرست در باب پاسخِ نداده بكنيم و پيشاپيش حكم هم صادر كنيم؟ نه؟ پس بهتر است منتظر پاسخ مناسب بمانيم. باشد. مي‏مانيم.

پاسخ همه‏ي اين دل‏نگراني‏ها – اگر لطف كنند و قابل بدانند و پاسخي بدهند، اين است:

« اين دو اشكال كوچك و ناچيز مربوط به مرحله‏ي اول آزمون آزمايشي شركت مزبور در درس زبان و ادبيات فارسي است.»

تازه اين در صورتي‏است كه بپذيرند كه سوال اشتباه بوده است؛ كه هنوز معلوم نيست خواهند پذيرفت يا خير؛ براي اين ليت و لعل خودمان دليل هم داريم؛

1. اگر تصور اشتباه به ذهنشان خطور مي‏كرد، دست كم با احتياط طرح سوال مي‏فرمودند.
2. اگر اشتباه را تشخيص داده بودند، بعد از اتمام قضايا موضوع را اعلام مي‏كردند و عذرخواهي مختصري و... ختم مساله!
3. بالاخره به اين نكته مي‏رسيدند كه در اين مملكت درندشت يكي دو سه چهار پنج شش! نفر يافت مي‏شوند كه در همين وادي دو سه جفت كفش پاره كرده‏باشند. آن‏ها را قابل مي‏دانستند و استفساري يا استفتايي مي‏فرمودند.

حالا هم طوري نشده. اگر قابل بدانند، يكي دو نكته‏ي اساسي را ذكر مي‏كنيم. آن هم به حكم خداوند - جل وعلا- كه فرمودند: و ذكّر انّ الذكري تنفع‏المؤمنين...

پيش از آن، بهتر است ببينيم چرا چنين مي‏شود؟

به نظر مي‏رسد چون هنوز شيوه‏ي طرح سؤال سنتي است و چون هنوز مي‏خواهيم با دانش‏آموز زورآزمايي كنيم و چون هنوز بر اين باوريم كه بايد كليد طلايي همه‏ي پاسخ‏ها دست ما باشد و ديگران نيازمند ما، به همين دليل دستور را بر اساس نگاه سنتي به حوزه‏ي شعر مي‏كشانيم و مصراع« مرا خواند بايد جهان آفرين» را به عنوان سوال دستور برمي‏گزينيم تا بر ابهتمان بيفزايد. البته سازمان سنجش مي‏تواند صراحتا بگويد كه قصد آموزش ندارد و امروز، روز كنكور يعني روز زورآزمايي است و به همان معناي محنت و محن، روز امتحان. اين كاملا درست است، سازمان سنجش حق دارد چنين بگويد امّا ما حق نداريم به عنوان معلم، به بهانه‏ي آماده ساختن دانش‏آموز براي چنين روزي – و آن هم فقط يك روز - دوازده سال با اتخاذ چنين شيوه‏اي به كلاس برويم.

و... امّا اگر برويم، ما هم حق داريم. نه؟ تعجب ندارد؛ چون آن يك روز را آن مايه در چشم و دل ما بزرگ جلوه‏ داده‏اند، كه جز آن به هيچ چيز ديگري نمي‏انديشيم و حتي نمي‏انديشيم كه واقعا در آينده هم اين دانش‏آمروز امروز مي‏خواهد چهارجوابي زندگي كند؟ ملاحظه مي‏كنيد در چه چرخه‏ي باطلي مي‏افتيم؟

باز هم و...امّا...

• اگر شعر را از حوزه‏ي دستور زبان فارسي امروز خارج كرده‏ايم، قطعا براي آن دلايلي داشته‏ايم كه هر فرهيخته‏اي در اين زمينه آن را تاييد مي‏كند. مي‏دانيم كه زبان شعر زباني ديگر است و دستوري ديگر مي‏طلبد. اين معنا به كنار- كه فعلا نخواهيم در اين تنگي مقال بدان بپردازيم- اصولا لطف و صفاي شعر را با چنين عايق‏هايي كه بر سر راه درك و فهم و در نتيجه وجه التذاذي شعر تعبيه مي‏كنيم، از آن منتزع مي‏سازيم و نمي‏گذاريم دانش‏آموزي كه در اين دوران سني مي‏بايست شعر را چند بعدي ببيند و بخواند و لذت ببرد، به رغبت نيم نگاهي هم به شعر نداشته باشد.

مگر نه اين است كه شعر ما – اگر نگوييم حامل گران‏بهاترين گنجينه‏ي فكري و عاطفي بشر-  دست كم يكي از معدود حاملان اين گنجينه است؟ اگر به اين مساله اعتقاد داريم، بگذاريم جوان به شعر عشق بورزد؛ آن را تكليف مالايطاق تلقي نكند. بگذاريم شعر را براي شعر بخواند، براي لذت حاصل از شعر بخواند، نه براي دستور، نه براي آرايه‏ها – كه هم اكنون دوستان ما، با كمال تاسف، براي پر كردن اوقات فراغت كلاس‏هاي ادبيات! و اعني كلاس‏هاي كنكور، اين يكي را جانشين دستور مي‏كنند-  و نه حتي براي معنا كردن به همان شيوه‏ي مانحن فيه كه چرا گفته است اعلم و چرا نگفته است افهم و قس .... بگذاريم جادوي نهفته در نفس مولانا و عطر سرشار سخن حافظ و موسيقي سحار سعدي، جوان را به خود بكشد. مطمئن باشيم كه نسخه‏هاي پيچيده در فرهنگ‏هاي ديگر و براي فرهنگ‏هاي ديگر، به راحتي در برابر اين عظمت مجسم سر تسليم فرود خواهند آورد.

• اگر شعر را از حوزه‏ي دستور زبان فارسي امروز خارج كرده‏ايم، براي آن است كه شعر دستورگريز است، حتي دستورستيز؛ و صد البته اين ويژگي زيبايي است كه براي شعر مي‏شناسيم؛ چه اگر شعر چنين نبود و اگر در حلقه‏ي تنگ قيدهاي زباني مي‏گنجيد، آسماني نمي‏شد و در فضاي ملكوت خدا سير نمي‏توانست كرد.
• اگر شعر برخي از شاعران را، حتي و گاهي، دستورمند هم بدانيم و بناميم، باز هم از جنس اين دستور نخواهد بود؛ دستوري ديگر مي‏طلبد و بحث و فحصي ديگر. اين مقال براي ورود در آن حوزه اندكي تنگ است.

و...

اگر زبان امروز و فقط زبان امروز را ، آن هم فقط از نوع معيار كتاب‏هاي درسي يا به تعبيري ديگر از نوع علمي آن و از نوع دستورمند آن مشمول اين دستور دانسته‏ايم، براي آن است كه تعبير نمي‏پذيرد، يا دست كم كم‏تر مي‏پذيرد؛ كم‏تر مي‏شود آن را از ديد شخصي و خصوصي معنا كرد. كم‏تر مي‏شود من شخصي را مفسر آن دانست و اگر مني در آن است، من جمعي است.

مي‏شود شرح اين سخن را به روزي ديگر و ستوني ديگر موكول كرد كه گنجايش اين وبلاگ‏ها را، خود، بهتر مي‏دانيد. درباره‏ي پرسش بعدي و نمونه‏هاي ديگر درآينده، به شرط بقا، گپ خواهيم زد.

پس تا مهلتي ديگر به خدا مي‏سپارمتان. عمراني

فعلا سلام

تا بعد.

عمرانی